Shinggyim Ahkaw Ahkang hte Sinpraw Mungdan Ni
May 24, 2006

Hkyedan Tingsa

UN , Human Rights Commission gaw, mungdan ni a shinggyim ahkaw ahkang tawt lai ai lam ni hpe tang du hkra n lu hparan sa mat wa ai lam ni, malawm mungdan nkau mi gaw, malawm rai nga ai ahkaw ahkang hpe ninggang shatai let, mungdan mawalawm langai ngai a shinggyim ahkaw ahkang tawt lai ai lam ni hpe laja lana tsun ahkyek la na malai, dai mungdan hte mahku mara galaw nga ai masa hta hkan n’na, makoi magap nang, madi shadaw nang re lam ni nga ai majaw, n’dai zawn re shinggyim ahkaw ahakng tawt lai ai mungdan ni hpe tang du hkra ahkyek la sa wa lu na matu yaw shada let, Human Rights Council hpe bai hpaw shabawn dat ai lam ni hpe shiga ni hta mu lu nga ai.

Ndai ningdan hpaw shabawn dat ai UN Human Rights Council hta; Europe Dan na mungdan 13, Africa Dan na mungdna 13, Asia Dan na mungdan 13, Latin America na mungdan 8 ni lawm ma ai. N’dai hpung hta Miwa Gumsan mung hte Russia ni lawm ai raitim American shang lawm ai lam n nga ai hpe mu lu ai.

N’dai ningnan hpaw shabawn dat ai Human Rights Council hta Shinggyim ahkaw ahkang tawt lai ai mungdan ni lawm nga ai re majaw, America gaw dai Council hpaw shabawn ai hpe myit n hkrum ai sha n ga, dai Council hta malawm byin tai na hpe mung n tang shawn nga ai. (Human Rights) Shyinggyim ahkaw ahkang hpe Mungdan a policy langai hku, galaw sa nga ai America ndai Human Rights Council hta n lawm ai majaw, n’dai Council hku n’na shyimgyim ahkaw ahkang tawt lai ai mungdan ni hpe ja ja, ahkyek la ai lam galaw sa wa na hta, tang du ai daram lu galaw na masa n nga nga ai hpe maram lu ai. Maga mi hku sawn ga nga yang, Democracy mungdan rai nga ai, Sinna Mungdan Hpung (Western Bloc) ni ndai Council hta ninggun yawm nga ai hpe mung, mu mada ai.

Shinggyim ahkaw ahkang (Human Rights) hpe, Democracy lai ladat, shawnglawt (liberty), rap ra ai tara (Equality), shyinggyim hkum shagu a ahkaw ahkang (individualism) hpe manu shadan ai, hkan sa, shadik shatup ai Sinna Mungdan ni gaw, mungkan mungdan ni yawng mung, hkan sa shadik shatup sa wa na matu galaw nga ma ai.

Rai tim,Up hkang ai daru magam, tsang hte tsang (Authority and hierarchy) ni a arawng aya ni hpe grau manu shadan ai, Shinggyim hkum gu dek a ahkaw ahkang hte akyu ara (subordination of individual rights and interests) ni hpe lawu atsang shatai ai, Dan tawk hparan ai lam hpe koi yen ai (avoidance of confrontation), Miman tam ai (saving face), chyahtum chyalai daru magam ahkang aya gaw, masha hkum dek kaw, n grin ai sha, Up hkang ai ni hta agrin nga ai Sinpraw uhpung uhpawng mundan ni hku n’na gaw, n’dai Shyimgyim ahkaw ahkang (Human Rights) ngu ai hpe mungdan langai a Amyu masha, Ginra, Makam mashma, shingdu labau ni hte shingdaw yu n’na, lachyum shaleng ra nga ai. Shing n rai yang, ndai Shinggyim ahkaw ahkang (Human Rights) ngu ai gaw, mungdan a Daru magam ahkang aya (Sovereignty of State) hpe shang chyinglau ai lam langai re, ngu n’na hkam la nga ma ai.

N’dai (Human Rights) a ningtsa, mu mada ai ningmu, n bung hkat ai a marang e, UN Human Rights Commission hku n’na tawt lai ai mungdan ni hpe ja ja ahkyek n lu la ai lam langai rai nga ai.

1970-1980 ning laman hta, mungkan a sut masa galai shai wa ai lam, America a policy hte galaw sa wa ai masa, Sinna Europe mungdan ni a ninggun ja wa ai lam, Mungkan Uhpung uhpawng ni a shadut sharai ai a marang e, mungdan ganoi (30) jan gaw Democracy mungdan byin tai wa ai hku re. Rai tim dai mungdan ni hpe bai yu dat ai shaloi gaw, Hkritan makam jung nga chyalu mungdan ni hta, Democracy masa de galai shai sa wa ai lam gaw grau manu, masan sa ai hpe mu lu nga ai.

Catholic hte Protestant hkritan makam ni malawng shanu nga ai, Europe kaang hte dingda mungdan ni, Latin America mundan ni, Sinpraw Asai hta gaw Philippine mungdan, Hkristan ningbaw ni woi shakut ai majaw Democracy mungdan de lahkam sa wa ai, South Korea hte Taiwan mungdan ni, Hristan makam madung hkan sa ai Africa mungdan nkau mi rai nga ma ai. Muslim mungdan ni hku n’na, Democracy mungdan de lahkam sa wa na masa hpe myit mada tawn ai lam, nau n nga nga ai.

Soviet Union zang ayai mat ai hpang, America hte Sinna mungdan hpung ni gaw, Democracy masa, mungkan ting chyam bra wa na, lam n’tsa hta tsap nga sai, ngu myit mada let, Democracy masa hpe chyam bra wa hkra galaw sa wa na matu lahkam sa lai wa sai.

America mungdan hta, Bush Atsuya hte Clinton Atsuya hku n’na, Democracy chyam bra wa hkra galaw sa wa na lam gaw, Mungdan a ahkyek kaba htum masa langai mung rai n’na, Maigan Kyit Hkai masa (Foreign Policy) langai mung rai nga ai hpe, ningdau lai wa masai.

Raitim, 1995 ning maga de gaw, America hte Sinna mungdan hpung ni hku n’na, Demoracy masa chyam bra wa hkra galaw sa wa ai shaloi, myit mada tawn ai zawn, awng dang ai lam n lu ai sha, Sinna mungdan n re ai mungdan ni, malawng kaw n’na, n’dai masa chyambra wa na hpe, chyawm ninghkap ai lam hpe chyawm, hkrum katup nga ma ai. Asia mungdan ni hte Muslim mungdan ni kaw n’na, grau laja lana ninghkap ai hpe mu lu nga ai. N’dai ninghkap ai lam a ningpawt gaw, Muslim ni kalang bai baw sharawt wa ai lam, Asia mundan ni madu hkum madu kam sai lam ni kaw n’na, prut pru wa ai lam ni rai nga ai hpe maram yu nga ma ai.

Asia mungdan ni gaw, sut hpaga rawt jat wa ai majaw, madu hkum madu kam wa sai.”1940 ning ten ni hta, Sinna Mungdan ni gaw, Mungkan ting a Kunrai htuk shale ai hpe kaang hkup, ka up tawn ai ten ladaw ni lai mat sai. Sinpraw mungdan ni moi na zawn shamyet shanat n ra sai. Sinna mungdan ni Sinpraw Asia hte Sinpraw-Dingdung Asia ni a n’tsa kyit hkang tawn ai lam ni mung grai yawm mat wa nga sai. Ninggun gaw anhte maga de bai law wa sai” nga n’na, Singapore mung masa la langai tsun lai wa sai.

N’dai lam ni mung teng ai lam langai rai nga ai. North-Korea, Nuclear Bawm galaw nga ai hte seng n’na myit hkrum bawng jahkrup sa wa ai gaw, asum jaw ai lam langai re. Miwa Mung hte kaga Asia mungdan ni Shinggyim ahkaw ahkang tawt lai nga ai lam ni hpe ahkyek n lu la ai lam mung, Sinna ni tsepkawp asum jaw ra mat ai lachyum rai nga ai. Miwa Gumsan Mungdan Tianamen Square hta masha sat sharu ai n’hkan e, America Mungdan gaw, Miwa Mung hpe hpaga lam hta MFN ( Most Favored Nation) masat tawn ai lam hpe, bai n’htang sawn ra na re, ngu n’na shagyeng dat raitim, Miwa Gumsan Mungdan hku n’na kawng n’nawn ya ai sha, Clinton Atsuya a Amu madu (State Secretary) Miwa Mung du yang, Miwa Atsuya a manam langai hku jahkrum pa jahkrum ai hta n ga, Shyimgyim ahkaw ahkang hte Sut hpaga lam san san re nga n’na n’htang kamak jaw dat ai majaw kaya chyawm hta la nga lu ai.

Sinpraw Mungdan ni hku n’na, N,dai Shyinggyim ahkaw ahkang hpe ninghkap ai lam ni gaw, madi shadaw ya ai, dawsha ni law law nga ai majaw mung rai nga ai. Sinna mungdan na Sut masa hpung law law gaw, sut masa lani hte lani, grai rawt jat wa ai, sinpraw dan hta arang bang, bungli gaw gap na hpe grai myit katu nga ma ai. Dai hta, shan hte jum tek tawn ai, ndai shinggyim ahkawng ahkang hpe gaw sinpraw mungdan ni bai n ra sharawng ai re majaw, Sinna mungdan Atsuya ni hku n’na, n’dai hpe ja ja ahkyak la, galaw sa wa na hpe nau n ra sharawng nga ma ai. Japan, Taiwan, Hong Kong mungdan ni kaw na, hpaga la ni gaw, Maiwa mungdan gaw America mungdan a sut hpaga kaw MFN (Most Favored Nation) ahkaw ahkang lu tawn ai hpe grai myit garut nga ma ai.

Dai majaw, Japan hkringmang Daju Kiichi Miyazawa gaw,” Dai Sinna mungdan ni a chye na yak la ai, shinggyim ahkaw ahkang (abstract notions of human rights) ngu ai wa hte tsan tsan nga ga. Miwa hte anhte a makyit mahkai lam hpe n mai jahten ai” nga n’na Tiananmen Square kaw jawngma ni hpe, sat sharu kau ai kade n na ai hpang hta, n’dai ga hpe tsun ai. ASEAN mungdan ni hku n’na mung, Myen Mung hta shinggyim ahkaw ahkang tawt lai ai lam ni laja lana galaw sa nga ai hpe, ja ja n kam tsun nga ma ai. Dai hta n ga, European Union kaw n’na, shadum taw nga ding yang e, Myen mung hpe 1994 ning hta malawm langai hku byin wa hkra, kabu gara naw hkap tau la nga ma ai.

Sinna mungdan ni a Shinggyim ahkaw ahkang hte Democracy masa ni hpe ninghkap na hta ningpawt rudi gaw Asia Mungdan ni, sut masa lani hte lani rawt jat wa ai majaw, rai nga ai. 1994 ning hta America Mungdan gumsan dingsa Richard Nixon gaw, dai ni Miwa ni hta Sut hpaga ninggun ja nga ai, dai ni hpe Human Rights a lam sa sharing achyin taw ai gaw, hpaji rawng ai lam n re. Shaning 10 ning rai jang ndai lam gaw shanhte a matu lachyum n rawng ai lam hku masat na mara ai. Shaning 20 ning rai jang, mani hpa langai hku masat ya na ma ai” nga lu ai.

Dai hta sha n ga, Democracy hte Shinggyim ahkaw hkang hpe madung dat ai America mungdan woi awn ai Sinna mungdan hpung ni gaw, UN Human Rights Commission hta mung, gawng kya wa ai lam ni hpe mu lu nga ai. 1990 ning hta Sweden Mungdan gaw, Sinna mungdan 20 a malai, Myen Hpyen Atsuya ni a, shinggyim ahkaw ahkang mala la tawt lai ai lam hpe, UN.Human Rights Commission hta ahkyek la na matu tang shawn laika hpe mara lai wa sai. Raitim, Sinpraw Mungdan n kau mi hte, kaga mungdan n kau mi gaw, dai tang shawn ai hpe madi shadaw ai lam n nga ai majaw, tang shawn ai dai lam gaw chyasi rai mat ai. Iran Mungdan hta byin ai lam hpe mung dai hte maren di kau ya ma ai lam hpe mu lu ai. Dai hpang (5) ning tup matut manoi, Miwa Mungdan gaw, Sinna ni woi awn n’na, Miwa Gumsan Mundan a shinggyim ahkaw ahkang tawt lai ai hpe UN Human Rights Commission hta tang madun ai lam yawng hpe, Asia Mungdan hte kaga mungdan ni hpe, woi gahkyin la n’htawm ninghkap kau kau rai nga lu ai.

1994 ning hta, Pakistan Mungdan gaw, Kashmir hta India Mungdan a Shinggyim ahkaw ahkang laja lana tawt lai ai lam hpe, UN.Human Rights Commission hta tang madun ai shaloi, Indai hte shi a jinghku mungdan ni gaw, dai tang madun lam hpe jawm ninghkap n’htawm, Pakistan hte Jinghku hku ai Mungdan ni gaw Pakistan hpe chyawm madi shadaw ma ai. Rai tim shinggyim ahkaw ahkang manghkang the seng n’na, UN Human Rights Commission hta dai zawn rai, alang lang deng katut lai wa sai, Miwa mungdan hte Iran mungdan gaw, Pakistan hpe tang madun lam hpe bai dawm kau na matu, shadut ai majaw, Pakistan mung tang madun lam hpe bai dawm kau n’na, Kashmir hta India ni masha sat ai lam ni gaw UN Human Rights Commission hta chyasi tai mat sai.

Dai hte maren, dai zawn shinggyim ahkaw ahkang hpe tawt lai dingyang rai nga ai Turky, Indonesia, Colombia hte Algeria Mungdan ni mung ahkyek la hkrum na kaw na, lawt mat mat sha arai nga lu ai. Dai majaw, UN Human Rights Commission gaw, mi moi gaw gap lai wa sai ni yaw shada tawn ai tara ni hte, hpai shai let, masha sat ai, masha hpe dip rip zingri ai mungdan ni hpe garum shingtau ya ai Commission hku byin tai mat wa sai.

Shinggyim ahkaw ahkang (Human Rights) a ningtsa, Sinna mungdan hpung ni hte Sinna n re ai kaga mungdan hpung ni, hkam la ai lam n bung pre nga ai lam, Sinna mungdan hpung ni dai lam ni hpe tang du hkra n lu galaw sa ai lam gaw, 1993 ning, June Shata hta, Vienna Mungdan hta galaw lai wa sai, UN World Conference on Human Rights zuphpawng kaba hta kalang bai mu mada lu nga ai. Dai zuphpawng hta maga mi gaw, Europe mungdan ni hte Dingda America mungdan ni, maga mi gaw Sinna mungdan n re ai mungdan (50) daram maga mi rai nga ma ai.

N’dai zuphpawng hta laja lana hte Sinna hpung ni hpe ninghkap ai mungdan (15) gaw, Latin America Dan kaw na Cuba, Asia Dan kaw na, Myen Mungdan, Singapore, Vietnam, North Korea, Miwa mungdan hte Muslim mungdan ni kaw na, Malaysia, Indosia, Pakistan, Iran, Iraq, Syria,Yemen, Sudan, hte Libya mungdan ni rai nga ma ai. N’dai hpung lahkawng a lapran e tsap ai ni gaw, Latin America mungdan rai n’na, Cuba mungdan hta lai Sinna ni hpe madung madi shadaw nga ma ai. Orthodox Mungdan ni hte Africa mungdan ni gaw kalang lang Sinna ni hpe madi shadaw ai, rai tim n madi shadaw ai ten ni grau law nga ai. Zuphpawng re n du ai shata lahkawng tau hkrau let, Sinpraw mungdan ni gaw, Bangkok hta shawng zuphpawng galaw n’htawm, Shinggyim ahkaw ahkang hpe mungdan langai a Amyu sha, htung hking, makam masham, shingdu labau ni hte shingdaw let lachyum htai ra ai, shing n rai yang, Mungdan a daru magam ahkang aya (Sovereignty) hpe ahtu hkra ai. Shing gyim ahkaw ahkang masa a ningtsa yu daw dan let, sut hpaga garum shingtau ai lam ni hpe daw dan sa wa ai rai yang, Sut masa rawt jat wa na hta ahtu hkra nga ai nga n’na, tau hkrau myit hkrum daw dan tawn ma ai.

Zuphpawng du ai ten hta gaw, tau hkrau lajang tawn ai lam n nga ai Sinna hpung ni hku n’na dai zuphpawng hta sum mat ai. Dai zuphpawng hta daw dan ndau shana ai Human Rights Declaration hta, wanglu wanglang bawngban lu ai ahkaw ahkang ni ( right to freedom of speech), ka shabra ( press), makam masham (religion) ni hpe makawp maga ya ai lam ni asan pra lawm ai lam n nga nga ai hta n ga, kaga lamang ni mung,1948 ning hta UN kaw na masat tawn ai, Universal Human Rights Declaration hta grau lawu hprut rai mat ai sai.Dai majaw chyoi chye ai ni gaw, America hte Sinna hpung ni ka up sha ai lam hkoi mat sai, nga n’na maram yu nga ma ai.

Sinna mungdan hte America ni mung katsi majan ten ni hta, mung masha ni hpe, danglu dansha galaw ai mungdan n kau mi hte mung (friendly tyrant) nga n’na, mahku mara galaw lai wa ai lam ni mung nga lai wa sai. Mung masha ni hpe diprip tim, communist hpe ninghkap gasat ai ni hpe madi shadaw lai wa sai (Ga shadawn Myen mung na Ne Win Atsuya). Raitim katsi majan ngut mat ai hpang e gaw, hku hkau ai gumshem wa (friendly tyrant) hte singga ai Democracy mungdan ni hpe grau ginghka yak nga lu ai. Hpa majaw nga yang, Democracy lai ladat hpe lang ai mungdan raitim, amyu sha lam yan hpe madung dat ai Democracy mungdan ni gaw, Sinna mungdan ni hpe ninghkap ai Atsuya tai wa ai majaw rai nga ai.

Democracy lai masa hku shingjawng let Atsuya tai wa ai mungdan Atsuya raitim, ningpawt ninghpang masa (Fundamentalism) hpe madung tawn ai, Turkey kaw na Welfare Party ni, Amyu sha lam yan hpe madung dat ai Indai mungdan na Nationalist BJP Atsuya tai nga ai hpe grai yu makrem nga ma ai re. Sinna Mungdan ningbaw ni malawng gaw singga ai Democracy mungdan ni kaw n’na, Sinna hpe ninghkap ai lam ni, shaprat ya nga ai majaw, dai mungdan ni Democracy lu wa na matu shakut sa wa ai mahkrun ni hta garum shingtau na dumhprut nga ma ai. Dai hta n ga, mahku mara galaw lai wa ai gumshem Mungdan ni (friendly tyrant) shinggyim ahkaw ahkang tawt lai dingyang rai nga ai hpe, ahkyek la sa wa na hta, yak hkak ai lam ni mung nga nga ma ai.

Dai zawn Sinna mungdan ni jut shagu hta gawng kya wa ai lam ni gaw, anhte Mung Hpawm Myen Mungdan hte Amyu Bawsang ni a Democracy lam, ahkaw ahkang rap ra ai lam (Equality), Shinggyim ahkaw ahkang (Human Rights) hte madu ahkaw ahkang madu daw dan lu na lam (Self-determination) ni hpe shakut sa wa ai mahkrun hta, grai wa ahtu hkra nga ai.

Dai majaw, UN Human Rights Commission a tang du hkra ahkyek n lu la ai lam ni, ya kalang bai hpaw shabawn dat ai UN Human Rights Council hta Sinna hpung ni gawngkya nga ai lam ni, America n’dai Council ningnan hta n shang lawm ai lam ni gaw, anhte Myen Mungdan hta nga shanu nga ai Amyu bawsang ni a ningtsa, SPDC kaw na shinggyim ahkaw ahkang tawt lai ai lam ni, diprip sha ai lam ni, dingyang naw rai nga na hpe htawng madun ai lam langai mung rai nga ai.

Ya Kayin amyu sha ni hpe laja lana zingri ai lam ni, Sam Mung hta shayi sha ni hpe roi rip ai lam ni, Simsa lam la tawn ai KIA hpyenla ni hpe, ra ai hku sat kau ai lam ni, Mung masa la ni hpe ra ai hku, htawng rim bang ai lam ni hpe, gara Mungkan Uhpung hta ahkyek la ya na matu, tang madun na kun? Ningnan hpaw dat ai UN Human Rights Council hku n’na mung tang du hkra ahkyek la ya lu na hpe n mu mada ai.

Gara de myit mada dat yang mung ningsin chyip nga, gale na lam n hku ai zawn byin taw nga ai anhte myu sha ni a gam maka hpe, kadai sa hparan ya na. Kadai hpe n mai kam sai. Anhte hkum hpe sha kam ra sai. Kadai hpe n mai myit mada ai anhte nan galaw ra sai. Dang na masa n nga sai nga n’na, rawt malan lam hpe jahkring kau na kun? Anhte a mung masa si mat na. Jinghpaw ni a mung masa hpe asak jahkrung na matu, hkum gu shagu hta lit nga nga ai.

Mungdan kata na ni galaw na yak hkak nga ai aten hta, Mai gan de nga nga ai ni galaw ga. Mai gan de nga nga ni galaw yak ai ten ni rai jang, Mungdan kata na ni bai galaw ga. Langai hte langai, lahpa galai hkat let, mung masa hkrunlam hpe gahti galai galaw sa wa ra sai. Hpung n bung ai ngu hpe myit kaw hkum tawn, Kanu, Kawa langai kaw na shangai ai kahpu kanu chyaw re ni pyi, myit n hkrum ai. Myit hkrum ra ai ten ladaw du wa na ra ai. Masa lam n bung ai majaw nga n’na, hkum ginghka, shabung la ra ai ten ladaw du wa na ra ai. N’dai ni hpa n chye ai she, woi awn nga ma ai nga n’na, hkum yu kaji, shan hte hta myu hte mungdan hpe tsawra ai tengman ai tara, myit masin hta rawng nga ai. Maigan ga kaw she nga pyaw nga ai nga n’na hkum myit pyaw, gawngkung sakgu n’na, baw hpraw ten hta Kanu mungdan hpe marit n’na miprwi pru na. Ya, nga mu nga mai nga ai, nga n’na hkum myit pyaw nga, amyu sha ni hpa malum sha ai, kani ya tai ai, amyu shayi ni shawa num tai ma wa ai, hpe dum n’na kraw machyi nga ga.

Masha ni a mungdan kalu kaba ai hpe hkum yu salai, anhte a mungdan hta myen sha chyut gap n’na, hprawg hkawm ra ai majaw, nam maling kata hkan, shingbyi hkawm nga ai myu sha ni hpe myit dum ga.

Madu a kraw hkrat kasha ni hpe hkru hkru kat kat lu jaw sha nga ai kanu ni e, Myen mungdan hta lu sha n grung ai majaw, ti nang a kasha hpe, chyu kahte mi sha pyi n lu jaw ai kanu ni hpe myit dum ga. Shanhte mung, kraw hkrat kasha ni hpe tsawra ai lam hta, nanhte hta, n yawm nga ma ai.

Kawa ni e, la kaja ni a lit gaw, dinghku hpe bau maga na sha n rai nga ai. Mungdan hpe makawp maga na lit mung lawm nga ai. Tinang nga ai shara dinghku magam hte mung masa magam hpe mung gunhpai ga. uhpung uhpawng hpe hkum ginghka, gara kaw tim shang galaw ga. Galaw na she ahkek re. Anhte a myit mada shara gaw anhte sha rai sai. Mung masa galaw ga. Mung masa hta shang lawm ga. Mung masa hpe jahtau ga.

Lahta na ningmu gaw Hkyedan Tingsa a mu mada tang madun ai lam ni sha rai n’na, The Kachin Post a n rai ga ai.