Hpun hpe Sha Yu n’na, Maling Mala hpe Yu Tawt Kau ai Myen Mung June 23, 2006
Dr. Maran La Raw/ Director of Kachin American & Friends Mung-masa salang Jinghpaw dingla langai mi ngai hpe n’dai hku matsun shadum yu ai, “N’ta npawt e yup pyaw nga ai gwi la dingla hpe nang shum sa htawng lu, aja awa wau n’na htim wa na re lu" nga ai. London mare n’na mungkan shara shagu bungli hkan galaw ai Global Witness hpung ni ya hte Myen Mung a sinpraw-dingdung jut e yup taw nga ai gwi la dingla langai hpe sa htawng dat ma ai.
Global Witness report May 30, 2006 Byin ai lam hpe anhte n’dai hku chye na ga ai. Mungkan chyam hkra shabra dat ai shiga lam langai hta, Miwa Mungdan Atsuya hte Myen Hpyen Atsuya gaw, Jinghpaw buga na hpun shaw sha ai lam hpe jat na malai jahkring kau na matu, ga jarit mayan hku hpun htaw shalai ai hpe pat shingdang sana re, nga ai shiga re. Hpun shaw la ai majaw maling mala shara magup krin prai mat ai lam hpe jahkring kau sana re, nga n’na Miwa Mungdan Atsuya March 2006 hta dawdan dat ai lam byin wa na matu Global Witness gaw shaning 2-3 ning tup shakut laiwa masai re. Jinghpaw Mungdaw kata e hpun shaw ai majaw hten za shangun ai lam gaw mungkan tara hte nhtan shai ai, nga Global Witness aja awa n hkring n sa shadum lai wa sai re. Ya Global Witness awng dang sai ngu tsun lu sani?
Jinghpaw Buga Kata na N’sen Jat n’na bai na lu ai shiga gaw n’dai hku re. Jinghpaw ga kata e shingbyi tam sha ai ni gaw, dai hku hpun shaw sha ai lam hpe pat jahkring ai lam gaw shut ai, ngu garu wa ai lam re. N’dai a majaw Global Witness wuhpung hpe myit n pyaw ai, n ji n mu nga yu yu wa ai lam ya byin sai. Jinghpaw Wunpawng Lamu-Ga Hpung (Kachin Environmental Organization) a ningmu gaw n’dai hku rai nga ai; Miwa-Myen Mung ga jarit hku hpun shalai ai hpe pat jahkring ai lam gaw, kaji kachyaw kahti kari rai hpun shaw sha ai hpaga wuhpung kaji ni hpe hkan rim, pat jahkring na matu Myen Hpyen Atsuya hpe ahkang ana jat jaw ai lam laksan sha re, ngu mu ai. N’dai hku hpun shaw sha ai lam hta Myen Hpyen Atsuya hte mazum, aten man man gumhpraw latup jaw ai lauban ni hpe gaw gara hku mung n hkra na re, ngu mu ma ai.
Dai hta jan n’na June shata praw e Jinghpaw Mung na Myen Hpyen Uphkang Du Ohn Myint gaw, Wunpawng Mungdan Shanglawt Hpung, KIO, gaw, ja lungseng hte hpun ni Laiza hku Miwa mung de n mai shalai lu sana, ngu aming jahkrat ai lam mung na lu ai. Ohn Myint gaw, shi a aming hpe Miwa ga jarit balik ni mung hkan shatup lawm na matu Miwa Mungdan Atsuya hpe mung shana sai da.
Myen hte Jinghpaw ni a Lam Myen Hpyen Atsuya gaw KIO hpe laknak jahkrat kau shangun na matu shayak ya ai lam, nyap matep ai lam tut galaw nga ai re. Hpun shaw ai hpe pat jahkring ai lam gaw jat n’na shagyeng ai lam rai na re. Ya hte masum mali ya laman ga jarit de sa du n’na bai pru wa ai Jinghpaw myitsu langai mi mung, n’dai hpun shalai lam hpe pat ai gaw, KIO hpe shayak ai lam kaksan sha re, ngu shi mu lu ai lam tsun ai. KIO hpe shayak ya ai lam hpe shading n’na n’dai zawn lam shagyip dat ai majaw mung shawa law law mung tsin yam hkam sha ra na re gaw tsun n ra rai nga ai.
KIO a Atsuya Lailen 1994 ning e Yangon Atsuya hte KIO gap-hkat jahkring myit hkrum lam lajang dat ai aten n’na Jinghpaw Mung na maling mala hte nhprang sut hpe grau dam lada ai hku shaw sha mat wa sai. Mung shawa chyawm gaw buga htenza mat wa ai hpe grai yu tsang ai hku byin nga ai. Dai zawn buga a sut hpe htenza shangun ai galaw-sha masa hte shaw-sha masa a akyu ara malawng maga gaw Myen Hpyen du ni hkam sha lu nga ma ai. Naw ngam ai daw hpe KIO hte Miwa lauban n’kau mi hkam sha lawm nga ai re.
Shinggan e nga ai ni chye na ra ai lam gaw n’dai re: Jinghpaw amyu shawa masha law law gaw hpun shaw sha ai hpaga lam hte lakap n’na shang lawm kan bau lu nga ai lam re. N’dai lam nummaw hpe pat shadang kau dat jang shawa law law a matu kan bau lam chyip mak rai mat wa na sha re. Jinghpaw buga shara law law hkan mungdan Atsuya jawng n hpaw ya ai, hkamja lam tsi jaw gawk n galaw ya ai, matsan chyaren hkrum ai chyahkrai hkringtai ma kaji ni hpe yu lajang ai baw hpa n galaw ya nga ai. KIO mahtang hpun dut ai gumhpraw hte tinang amyu a matu jawng, tsi gawk, pawn ba lam amyu myu galaw ya nga ai.
Global Witness Tinggyeng hku Shang wa Ningrai byin nga ai aten hta Global Witness du bang wa sai. Maling mala shakrin kau ai majaw mungkan ting katsi-kahtet ladaw shai wa ai lam hkam sha ra wa nga ai. Dai re majaw shanhte gaw nden ja ja, marai rawng rawng hte gasu bang wa masai. N kaja ai maga hpe chyu sha mungkan hpe mu shangun ai ladat lang let mungkan chyam hkra shiga shamawng masai. Shanhte dai ni awng dang lu masai zawn re.
Global Witness gaw n-gun kaba ai hpung re hpe mu lu nga ai. Cambodia hte Thai Mung lapran na hpun hpaga hpe shang pat jahkring kau dat lu ma ai. Matsan chyaren hkrum ai ni hpe adip akrip re ai lam hpe Africa e hkan shang sharai n’na garum ma ai.
Global Witness a ningmu hte N’sen Global Witness Myen Mung lam hta shang wa ai shaloi, mungkan tara tawt lai ai hku maling mala sut shaw sha ai, maling mala hka-shi-hka-nu hpe jahten ai, shang wa ai gumhpraw hte n tara ai mung masa hpung shagrin tawn ai, ngu ai ningmu lang nga ai.
2005 October shata hta “A Choice for China: Ending the Destruction of Burma's Northern Forests” ngu ai report laika buk shapraw shabra dat masai. Dai report hta kata lam hku n’na kajam sha taw nga ai ni kadai re hpe sakse pra pra madun tawn masai. Shanhte jahten mat wa ai maling mala gaw Myen Mung e hpang jahtum grin nga ai maling mala re lam hpe aja awa tsun ai. Maling mala kaga n nga sai nga shadum sai.
Manghkang Lawm ai Ladat Global Witness a ladat a majaw Jinghpaw ga e byin mabyin hpe atsawm chye na ai ni a matu manghkang kaba byin pru nga ai. Hpa majaw nga yang, hpun shaw sha ai lam hpe Global Witness gaw, tara n shang nga ai majaw jahkring kau ra ai lam re, ngu gyip ai hku yu yu ai manghkang rai nga ai. Tengsha nga yang, hpun hpaga hte kapyawn n’na mung masa lam, shawa kan bau lam hte shawa masha a nga sat nga sa lam ni mung lawm ai re majaw, Global Witness a ningmu nau gyip mat nga ai.
Rawt Malan hte Hpun Hpaga Global Witness n’dai hku mu nga ai; lahta Myen mung e rawt malan ai ni hpun hpaga sut a majaw sha rawt malan atsam lu ma ai, ngu ai lam re. N’dai gaw grai shut ai ladat rai nga ai. Jinghpaw amyu ni hkum hkum tsup tsup rawt malan ai lam a ningpawt gaw, shaning tsa ning hkan ai mausa labau lam hta pawt jung nga ai. Hpun shaw sha na matu gan katset gawat dat ai rawt malan n rai nga ai. Myu tsaw myit a majaw, tinang a daidaw buga hpe makawp maga ra ai majaw she rawt malan ai rai nga ai. 1994 ning e lajang ai gap-hkat jahkring myit hkrum lam gaw, Jinghpaw amyu ni a myit masin hta rawt malan mayu ai lam madung hpe shaprai shatsai kau ya sai n rai nga ai. KIO hte Jinghpaw amyu ni malawng maga dai ni mung myit masin hta dingyang "rawt malan" nga ma ai.
Lailen Galai Mat wa ai Rawtmalan Du N’kau Mi Myen Hpyen Atsuya e hpun hpaga ahkang lekmat jaw ai rawt malan hpyen du ni nga ai, n’kau mi hpaga simsa lam sha dingyang galaw mat wa mayu masai. Teng nga ai. Hpun hpaga a majaw kalang mi majan pa re ai bum pa maling mala ni dai ni hpaga ginra tai mat wa sai. N’kau mi a matu, moi gaw hpyen hku gasat tim dai ni gaw hpaga lauban ningrum hku bai rai mat ai. N’dai hku n’na hpaga lam a majaw maling mala ni krin, bum pa layang ni htenza mat wa ai lam byin nga ai, teng ai.
Global Witness a Ningmu Manghkang I Global Witness gaw htenza mat wa ai daw hpe sha mu mada ai, dai hpe jahkring na ladat chyu sha tam mayu ai. N’dai zawn gyip ai hku sha yu ai re majaw shanhte a ladat e shabyin shapraw dat ai manghkang mung bai pru wa ai. Hpun hpe ga jarit hku htaw shalai la ai hpe tara n shang ai bungli re, sa ngu yang, kade tara hte dawdan sai kun? Global Witness a nsen gaw, Myen Mung kata e shaw sha ai hpun mailung yawng hta na 98% tara shanggan e shaw sha ai re, ngu nga ai. Hpa majaw dai hku rai kun?
Mungkan htung hta jahpan nga ra ai, chyarang hta yawng mayawng matsing tawn ra ai. Tim Myen Mung e 98% daram jahpan hta n lu madun ai, dai re majaw 98% n tara ai hku shaw sha, dut sha ai ngu sawn la nga ai. Global Witness a ningmu e nan shaprat ya ai manghkang n’dai langai re.
Dam Lada ai Ningmu Tengsha nga yang, Global Witness n tara ai hpun hpaga ngu ai gaw, laiwa sai shi ning jan laman e Myen hte Miwa Mungdan Atsuya lahkawng maga de n’na chye na myit hkrum ai lam galaw tawn ai majaw byin ai lam re. Hpun shalai ai lam hta ga jarit e mayun gale lai ai lam byin ai, teng ai. Tim, n’dai gaw mungdan lahkawng a Atsuya jawm myit hkrum ai hkrang kata e mai byin ai akyang sha re. Jinghpaw amyu ni a buga na hpun kawa shaw sha na myit hkrum ai lam gaw, Myen hte Miwa Atsuya myit hkrum ai lam galaw ai majaw byin ai re. Tara n shang ai ngu gara kaw layung madi na rai ta?
Hpun shaw sha n’na ga jarit hku shalai ai lam gaw, SPDC Atsuya Jinghpaw Mungdaw hte seng ai hpyen du kaba taing-min-ji wa shi nan myit hkrum lawm n’na ahkaw ahkang lekmat dut sha ai lam galaw nga ai lam re. SPDC a Mali-up Dap hpaw tawn ai Myanmar Timber Enterprise Company gaw hpun shaw sha ai hpaga hpung re, ga jarit lai n’na hpaga galaw na ahkang jaw tawn ai hpung re. Hpun hpaga lam hpe hpyen du tsang kaw shang sagawn yu yang hpyen amu gun ai ni gaw mung kata na tara hpe dai daram wa n hkungga ai ngu ai hpe mu lu na re. N’dai gaw hpaga lam magup hta byin ai manghkang re.
Mungkan shawa e na lu ai shiga gaw, SPDC Atsuya a hpaga lam magup sumhpa hta jahpan chyarang hkum tsup ai hku matsing tawn ai gaw 20% pyi n du ai ngu ai lam re. N’dai hku sawn yu jang Myen hte Miwa mungdan lahkawng a hpaga lam yawng gaw tsep kawp tara n shang ai hku rai nga ai. N’dai zawn jahpan yawm ai gaw lam amyu myu a majaw byin ai; ahkun balik n sin ai ga jarit lai ginra hku shani shagu rai htaw shalai ai lam byin ai; ahkun balik ni hpaga rai manu hpe shayawm n’na matsing bang ai lam byin ai, ga jarit e gumhpraw latup jaw n’na lai mat ai lam mung byin ai, n’dai majaw re.
Global Witness Ningmu Manghkang II Global Witness a ladat gaw, hpun shaw ai majaw maling mala htenza ai, dai majaw jahkring kau na lam, kadai hpe gara hku hkra yang hkra, ngu ai ladat ni re. N’dai ladat a majaw hkra wa ai hta rap ra ai lam kachyi mung n nga nga ai, n’dai gaw Global Witness a manghkang nambat lahkawng re. Maling mala htenza ai lam gaw, shaw sha ai majaw re, ngu yang hkra ra ai kaw n hkra ai. Maling mala jahten kau mat wa ai lam gaw, maling mala hta nga manga hpe n shamyit ai hku (sustainable management) shaw la ai ladat n tam ai, n lang ai majaw re. N’dai a majaw she htenza wa ai lam byin ai. Myen Mung e dai hku abrut shaw sha ai lam n galaw na ngu tara jahkrat tawn nga ai, tim dai hpe tawt lai nga ai. Tinang a tara hpe tinang tawt lai ai lailen a majaw maling mala jahten kau ai lam re. Dai tara hpe hkan shatup na matu balik n nga ai, dai tara hpe shawa dawtsa chye na hkra n shalat ai. Mungkan a myiman e tara tawt lai ai lailen gaw n’dai mahtang re.
Bai n’na Myen Mung kata e tara nga- n nga hte tara hkan - n hkan dawdan ai lam kaga ga rai mat nga ai. SPDC gaw hpyen du kaba wuhpung wuhpawng re, chye ai hku, zawn nawn ai hku, tak n’na aming jahkrat ai lailen lang nga ai. Mungdan kata e gawgap ai tara n nga ai, parliament n nga ai, tara hkan shatup shapre ai lam n nga ai majaw n’dai hku byin nga ai. Hpun hpaga uphkang ai lam hta dai zawn re ai hpyen du ni jum tek tawn nga ai. Sumbu de gumhpraw shang ai majaw mali-up dap lithkam amu hpe grai marit nga ma ai.
Hpun shaw sha na lekmat garan ai lam hta mung, manaw manang ni hte gumhpraw grau latup jaw lu ai ni mahtang akyu hkam sha nga ai. Mungkan malawng maga hkap la ai htung hku san san sa ai lam n nga nga ai. Maling mala hkan na kahtawng masawn e shanu nga ai ni hpyi tsun ai lam hpe galoi n madat nga ai. N’dai zawn hpyen Atsuya kam ai hku galaw sha ai hpe gaw yu tawt ai, ga jarit hku hpun shalai ai lam hpe chyu sha yu azi ai. Dai re majaw, Global Witness gaw, hpyen Atsuya a lailen wa jaw nga ai, ngu ai hku lachyum shapraw mayu ai rai kun? Tara n hkan ai hpyen du lailen hpe mungkan a man e magap tawn ai hta shang lawm mayu ai rai kun?
Global Witness Ladat N jaw Ai Lahta na lam ni yawng a majaw Global Witness a ladat gaw awng dang lu na ladat n re. Hpun hpaga gaw, Myen Atsuya a matu mung, Miwa Mungdan Atsuya a matu mung, manu grai kaba ai amu re; ga jarit hku shalai ai hpe tara n shang ai sa ngu ai majaw sha tsep kawp jahkring kau dat ai lam n byin wa na re. Global Witness myit mada ai hku n byin na re. Shut ai ladat re.
Myen mung n’na shaning shagu pru ai hpaga rai a 20-30% gaw Miwa mung de shang nga ai. Laiwa sai manga ning hta dai hpaga rai manu gaw $500,000,000 (US dollar sen 500) daram rai nga ai. Miwa mung maga de n’na yu yu yang, hpun-ja (maisak, masa,) kaga shara kaw na n mai lu nga ai. Miwa kaw shang ai hpun hpe arung arai shatai n’na US hte Europe de bai matut dut ya nga ai re. Amyat kaba shapraw ai hpaga lam rai nga ai.
Tsang Shara Lam Global Witness shapraw dat ai report a majaw grai tsang shara langai byin wa mai ai. Dai gaw, hpyen Atsuya mahtang hpun hpaga hpe manat shakyet tsep kawp tek la kau na lam re. Miwa lama ga jarit pat kau dat yang hpun hpaga gaw Myen Hpyen Atsuya jum tek ai chyinghka hku sha mai shalai sana re. Ga shadawn, Yangon hku shalai ra wa na re.
N’dai hku byin wa yang SPDC gaw grau kaba ai akyu hkam sha lu na re. Myen Hpyen Atsuya hte n matut ai hpun hpaga lam ni hpe mat mat wa hkra galaw kau dat wa na re. N’dai hku byin wa jang KIO a gumhpraw shang lam hta tengsha hkra wa na re. Hpun hpaga lam a majaw KIO hpe shatan n hkan ai shiga mawng ai, teng ai, tim ahkyak ai daw gaw n’dai re: KIO gaw SPDC hpe nhtang gayin n’na jum-tek ai n-gun langai mi re.
Global Witness myit masin hta san seng dingman na re ngu kam ai. Raitim shanhte a atsam yawng mayawng hpe ga jarit hku hpun shalai ai daw hta sha shading ai re majaw, maling mala jahten ai hpe jahkring na malai n-gyeng kau dat shangun ai sha rai na re. Kau mi hpe jahkring dat n’na kau mi hpe jat shatsam ya ai hku rai wa na re.
Rapra ai Ladat Grau yak tim grau rap ra ai ladat gaw, Thai Mung e shabyin dat ai zawn, hpun shaw sha ai lam hpe tsep kawp nan jahkring kau ai lam rai na re. N’dai hku rai yang sha hpyen Atsuya hpe mung jahkring kau ai lam byin mai na re.
Global Witness hku n’na galaw ra ai lam gaw n’dai re: US hte Europe e Jinghpaw Mung na hpun hte Miwa Mung e galaw ai dum n’ta arung arai hpe n mari na, mari ai ni hpe jep sagawn na lam re. N’dai hku sha n rai yang Jinghpaw mung na maling mala jahten ai lam matut n’na byin nga na re. Tinang a mungdan mungchying sha ni hpe dip zingri ai lam hta mungkan a shawng e shara la tawn n’na dung taw nga ai Myen Hpyen Atsuya hpe ahkun gumhpraw tam jat jaw ya ai lam sha rai na re.
Lahta na ka ngau gaw June 9 shani na Asia Times Online shi laika hta Samuel Blythe ka ai (Myanmar: Missing the Woods for The Trees) hpe Dr. Maran La Raw kawn ga gale lachyum shaleng tawn ai rai nga ai. Dr. Maran La Raw gaw Kachin American & Friends, KAF, a Director rai nga ai.
