Jinghpaw Ni Kadai hte Pawng Nga Na
August 01, 2006

Hkyedan Tingsa

There can be no true friends without true enemies. Unless we hate what we are not, we cannot love what we are. Who are we? Where do we belong to? Who is not us? N’dai ga san ni gaw, Soviet Communist Mungdan zang ayai mat ai hpang Mungkan hta na Mungdan shagu, Madu hkum madu san ai ga san ni rai nga ai.

Mungkan majan I gaw, mungkan hta byin ai majan ni yanwg hpe, shakre shazim kau n’htawm, shimlam hte simsa lam hpring zup ai Democracy Mungkan byin na matu gasat ai majan re nga tim, jahtum e gaw ‘Communism’ ngu ai communist masa hte ‘Fascism’ ngu ai fascist gumshem masa ni hpe sha shaprat dat nga lu ai.

Mungkan majan II hpe, American Gumsan Franklin Roosevelt gaw, maga mi sha myit ra ai hku dawdam galaw sa wa ai lam ‘Unilateral Action’, lak san jinghku hku ai hpung ‘Exclusive Alliance’ galaw sa ai ladat ni hpe shamyit jahtum kau n’htawm, n’dai mungkan gaw, prat dingsa agrin nga ai simsa lam hkrang ni hpe shaprat sa wa ai hte simsa lam hpe kamsham ai gumhpawn mungdan (Universal Organization of Peace-Loving Nations) ni gaw gap sa wa na matu re nga n’na, jahtau lai wa sai rai nga ai.Rai tim dai Mungkan majan II gaw Communist hte Arang madu mungdan ni langai hte langai a masa Ideology chyam bra wa ai hpe pat shingdang shingjawng hkat ai Katsi Majan ‘Cold War’ hpe sha shalat dat ya ngu lu ai. Europe Dan hpe mung Communist maga de lawm ai mungdan ni hte Arang madu maga de lawm ai mungdan ni hpe ginghka ai hpri pan grang ‘Iron Curtain’ hte shadin kau ya nu ai. Htung lailen, hkringhtawng, aga, laili laika, myit sawn hpan ni n bung pre hkat nga ai raitim, kamsham ai masa Ideology ningpu hta myit hkrum ai lam ni hte hkawm sa lai wa sai rai nga ai. Mungkan a daru magam hpe mung dai masa ‘Ideology’ lahkawng a tsaw dat, nyem dat re joi ningshan hpe yu n’na, chyoi jep yu lai wa sai rai nga ai.

Raitim Communist Mungdan ni a Ningshawng Soviet Union mungdan zang ayai mat wa sai, Germany mungdan hpe lahkawng brang pat din tawn ai wut shakum hpe mung adup gyi kau n’na, mungdan langai sha tai wa sai. Mung masa chyoi chye ai ninghkring ni gaw dai ni kaw n’na, mi shingjawng hkat ai mungdan ni gaw, jinghku hku hku wa na sai, mungkan a simsa lam hpe shangang shagrin hpang wa na sai, simsa ai mungkan ningnan bai tai wa na sai nga n’na, tak dinglik yu nga ma sai. Raitim mahtai gaw, dai tak dinglik tawn ai lam ni hte wa shakap shai ai mabyin ni sha byin pru wa nga ai. Amyu bawsang shada da sat hkat ai manghkang ni ‘Ethnic conflicts’, Amyu bawsang langai hpe sat jahtum ai manghkang ni Ethnic cleansing, Tara Up hkang lam zang ayai wa ai lam ni ‘Breakdown of Law and Order’, nsam ningnan hte pru wa ai, myit hkrum jinghku hpung ni ‘New Pattern of Alliance’, communist hpe kalang bai asak jahkrung mayu ai ‘Neo-communist’ hte ‘Fascist’ masa hpe kalang bai asak matut mayu ai ‘Neo-fascist’ ni bai prut pru wa ai lam ni, ningpawt ninghpang makam masham masa ‘Fundamentalism) ni bai akajawng sha rawt jat wa ai lam ni hpe sha shale dat nga nu ai. Russia mungdan hte Sinna mungdan ni a kyit hkai hku hkau lam mung, grau kaja wa ai de n du wa ai sha, mani sum ai ‘Diplomatic of Smiles’ kyit hkai lam mung yawm wa dingyang sha arai nga sai. UN hte US mung, du daw sai hkaw byin nga ai mungdan ni a manghkang hpe, lu hparan ai lam n nga ai masa de rai wa nga sai. Miwa Gumsan Mungdan a madu a htung lailen hpe nachying wa shagrau la ai ni mung grau grau jat wa nga sai. Amyu bawsang langai gaw, Geonocide ngu ai, kaga amyu bawsang langai hpe sat jahtum kau na matu gasat ai majan ni mung lani hte lani law htam jat wa magang nga sai.

Mungdan ni mung, madu mungdan a akyu ara ni hpe htung hking lailen ni hte dawdan masat shagrin hpang wa nga sai. Ahtung lailen, makam bunghkat ai ni, makam langai hpe chyawm nawku ai ni shada da jinghku hku ai lam, bungli hta rau jawm galaw sa wa ai lam ni law htam wa n’na, madu hte htung, makam n bung hkat ai Amyu sha , mungdan ni hte malawng manghkang byin ai mungkan tai wa nga ai. Madu hte htung lailen n bung ai masha uhpung uhpawng ni, madu a htung lailen ni hpe n chye na ai uhpung uhpawng ni hpe kam hpa ai lam ni gaw n nga mat wa sai.

Dai re majaw, Katsi majan hta Europe Dan hpe kaang brang pat shingdang lai wa sai hpri pan grang ‘Iron Curtain’ gaw sinpraw maga de deng tsa lam sit jat mat wa n’na, kalang bai ginghka mahkret kau sai. Sinna maga de gaw, Sinna hkritan hpung ni rai n’na, sinpraw maga de gaw, Russia mungdan, kaga Orthodox hkristan mungdan ni hte Muslim mungdan ni rai nga ma ai. N’dai Mahkret (Line) gaw Dingdung de na hpang ga nga yang, Finlang Mungdan hte Russia Mungdan lahkawng a Mung jarit hku ding yang, Estonia hte Latvia mungdan lahkawng a mung jarit dingyang, Belarus mungdan a Sinna daw maga hku n’na brang di yu hkrat wa, Ukraine Mungdan hpe Uniate ni nga ai Sinna maga hte Orthodox ni nga ai sinpraw maga hpe brang di bai yu hkrat wa, Transylvania hte Catholic Hungarian masha ni hte ngam nga ai mungdan masha ni nga pra ai lamu ga hpe brang di bai lai di yu wa, Yugoslavia Mundan jarit hte hpang e garan pru mat wa ai Slovenia hte Croatia mungdan lahkawng a mung jarit hku dingyang di mahkret tawn ai mahkret rai nga ai. Europe Dan gaw, Sinna Hkristan Hpung ni nga jahtum ai ginra, Orthodox hte Muslim Hpung ni nga pra hpang ai ginra lahkawng wa hkrum hkat ai jarit du hkra re nga n’na hkam la nga masai. N’dai ginra gaw, katsi majan ngut ai hpang Sinna mungdan ni a matu mung masa hte sut masa jarit mung rai taw nga sai.

Yugoslav manghkang hta, Russia mungdan gaw, Serb ni hpe madi shadaw n’na, Saudi Arabia, Turky, Iran hte Labya mungdan ni gaw, Bosnians ni hpe gumhpraw, laknak ni madi shadaw ya lai wa sai . Ideology masa hte daru magam arawng aya a matu n re ai sha, makam masham bung hkat ai jinghku hku n’na, garum shingtau ai lam ni rai nga ai. Mung masa ninghkring ni mung, du wa na ten na majan gaw, sut masa hte Ideology masa a jaw e byin wa na majan ni hta htung hking a majaw byin wa na majan ni re nga n’na, chyoi jep yu nga ma ai. Dai zawn htung hking a marang e byin wa mai ai majan ginra ni gaw, htung hking makam masham n bung hkat ai hpe ginghka tawn ai Hpri Pan Grang Ningnan Mahkret (along new iron curtain line) dingyang e rai nga ai hpe sawn yu nga ma ai.

Dai majaw, mungkan a mung masa pinra hta, ginra mung masa ‘Local Politics) gaw amyu bawsang ni a mung masa ‘Ethnic Politics’ rai wa n’na, Mungkan a mung masa ‘Global Politics’ gaw htunghking ni a mung masa ‘Cultural Politics’ rai mat wa sai. Htung Hking kumla, makam bungpre ai mungdan ni gaw shada da, sut masa lam hta mung, mung masa lam ni hta mung grau mahku mara matut mahkai ai lam ni hpe galaw nga sai.

Sinna mungdan ni mung shanhte ni shada da, sinpraw mungdan ni mung sinpraw ni shada da, orthodox mungdan ni mung orthodox mungdan shada, Muslim mungdan ni mung Muslim mungdan shada da mahku mara kyit hkai hpang wa nga sai.

Sinna mungdan ni mung Sinna mungdan n re ai mungdan ni a n ju n dawng ai hpe, hkrum kadup nga sai. Dai hta Sinna mungdan mungdan ngu ai ni gaw kadai ni rai ma ta? Europe Dan, Dingdung America Dan, Europe masha ni sa nga pra nga ai Australia Dan hte New Zealand mungdan ni hpe n’tsa lam masat la nga ma ai. Dingda America Dan (Latin America) ni hte Dingdung America Dan ni gaw Mundan gaw gap lai wa ai masa ni shai hkat nga ai raitim, Europe Dan kaw n’na, shaprat dat ai lam, htung lailen matut mahkai nga ai lam, makam masham bung hkat ai lam ni a marang e, Sinna ngu sawn la nga ma ai.

Turkey mungdan a lamu ga ginra gaw, Europe Dan hta lawm ai, Katsi majan ten kaw na ya du hkra Sinna hpyen hpung rai nga ai, NATO hta lawm ai, Iraq mungdan hpe American ni htim gasat na shaloi, hpyendap shara jaw lai wa sai, rai tim ya ten du hkra EU malawm hta n lu lawm nga lu ai. Hpa majaw nga yang, Muslim mundan langai rai taw nga ai, Mungdan Asuya hta mung, Muslim ningpawt ninghpang ‘Muslim Fundamentalist’ hpung ni, ninggun ja wa ai majaw, Sinna hpung ni hku n’na, Turkey mungdan hpe malawm shatai la na matu, makrem makrem nga nga ma ai.

Dai majaw Turkey mungdan mung, Turkey uhpawng shabyin lu na matu, Azerbaijan hte Turkey ga shaga ai, Asia kaang majoi mungdan ni rai nga ai, Uzbekistan, Turkmenistan, Kazakhstan hte Kyrgyzstan mungdan ni hte mahku mara galaw hpang wa nga ai gaw Miwa Gumsan Mungdan a lamu ga jarit du hkra rai nga sai. 1991-1992 ning laman hta $ 1.5 billion hpe aten galu, namyet kachyi mi hte sha gumhpraw hkoi ya ai, wan $75 hpe, hkye mawai (relief aid) a matu dantawk garum ai, Russia ga hte shapoi taw nga ai shiga shapoi, ganghkau jak rung jak rai ni hpe garum madi shadaw ya ai, dai mungdan na jawngma ahkying amun asen hpe Turkey mungdan hta hpaji sharin hkaja na matu hkap la ai, hpaga la law law hpe dat bang ya ai, hpyen masa hpaji ninghkring , jawng shara ni law law dat ya ai, Turky laika ni hpe sharin ya hpang wa nga sai. Htung lailen bung hkat ai a marang e sut masa galaw sa ai lam hta mung, pri nyem ai hte masan sa ai lam ni hpe mu lu nga ai. N’dai zawn dai mungdan ni de madan sa wa ai lam ni gaw, (Turkish community) Turkey uhpawng hpe shangang sa wa na matu sha n ga, Iran hte Saudi Arabia ni dai mungdan ni hpe maden sa wa na hte, ‘Islamic Fundamentalism’ Muslim ningpawt ninghpang masa ni chyam bra wa na hpe pat shingdang ai lam ni mung rai nga ai.

Bai Greece mungdan gaw, Sinna mungdan ni a adaw achyen mung n rai nga ai. Raitim Sinna mungdan uhpawng a ningpawt ninghpang masa ni hpe shalat ya ai daidaw ginra rai taw nga ai majaw, Macedonia mungdan langai din taw nga ai raitim, NATO hte EU uhpung lawhkawng yan kaw malawm rai taw nga lu ai.N’dai lam ni gaw, htung lailen maka bung hkat ai ni shada ganawn mazum ai lam ni hpe htawng madun nga ai re.

Dai hte maren Russia mungdan mung, mi shi kaw n’na garan pru mat wa ai mungdan ni gaw, Sut masa, mung masa, shimlam masa ni hta shi hpe naw shamyet shanat ra ai lam ni, orthodox makam bung ai lam ni a jaw, mahku mara naw rai nga ma ai.Dai mungdan Asuya ni hta, Russia madi shadaw ai Asuya ni gaw madung Asuya tai nga ding yang naw rai nga ai.

Sinpraw mungdan ni hpe bai yu dat yang, Miwa Gumsan Mungdan gaw 1950 ning daw maga de gaw, Soviet Union a jinghku re ngu masat la nga lu ai. Raitim Russia hte Miwa ga kaprang mat wa ai hpang gaw, Super power lahkawng yan hpe ninghkap ai Third world mungdan ni a ningshawng re, nga n’na tsap lai wa sai. Super power lahkawng shingjawng hkat ai hta N0(3) malawm hku n’na tsap mayu nga lu ai.

Rai tim Soviet Russia zang ayai mat wa ai hpang gaw, Miwa mungdan mung Mungkan mung masa pinra hta, gara masa hku hkawm sa na, ngu ai hpe kalang mi bai, tinang hkum tinang bai lachyum shaleng ra wa nga sai. Miwa mungdan a pandung gaw, Miwa htung hking gaw, ninghkring tai wa hkra, Miwa Gumsan Mungdan ‘Core State’ kaw n’na, hpri sharaw zawn, Miwa uhpung hpawng ni yawng hpe dun shingte gang bang la nhtawm, tsa ban (19) hta hkrat sum lai wa ai sari hpe bai awai la lu hkra, Sinpraw Asia hpe magup sumhpa hku ka up lu ai ‘Greater China’ Mungdan tai hkra lahkam sa wa nga ai.

Miwa Communist Party gaw, Miwa ngu ai ni gaw, kaga mungdan a mungdan masha raitim, ru-sai, sai, htung hking ningli ni langai sha rai nga ai. Pat chyamna kaw yu yu u, nang kadai rai ta? Ngu ai shadum jahprang ga ni hpe jahtau nga sai.

Mungdan shinggan de shanu nga ai miwa myu sha ni mung, Uma Miwa mungdan hte hpaga, sut masa lam hta grau hte grau makyit mahkai ai lam ni nga wa sai. 1997 ning hta Hong Kong, 1999 ning hta Mecao ni gaw Miwa gumsan mungdan bai lu la n’htawm sut masa lam ni hpe Misa gumsan mungdan hte laja lana galaw hpang wa nga sai. Taiwan mungdan hte Miwa Gumsan mungdan lahkawng a lapran, Mungdan daru magam ahkang aya hte seng n’na, manghkang naw nga nga ai rai tim, Taiwan Asuya gaw shi a (Three NOs Policy) ngu ai, matut mahkai n galaw ai ‘No Contact’, bawngban jahkrup ai lam n galaw ai ‘No Negotiation’, bawngban jahkrup n’htawm ra sharawng ai lam ni hpe manu daw dan dara hkat ai lam n galaw ai ‘No Compromise’ ngu ai masa ni hpe, shayawm mat wa n’na, Uma Miwa mungdan hte sut masa lam hta galaw hpang wa nga sai.

1970 ning hta, Singapore mungdan Hkringmang Daju Lee Kuan Yew Miwa Gumsan Mungdan de sa du chyai yang, Miwa ningbaw ni hpe Miwa ga hta grau Inglik ga hpe shaga shaja bu ai wa mung, ya gaw, “ Anhte gaw, Miwa ru sai re, Kaji Kawoi langai kaw na sha yu hkrat wa ai re, Htung Hking langai sha re majaw, myit sawn sumru hpan, lailen maka ni langai sha rai nga ga ai” nga n na jahtau taw nga ai hte rau, Miwa gumsan mungdan hta hpaga arang ni law law bang let, matut mahkai bungli hpang nga sai. Sinpraw- Dingda Asia (ASEAN) mungdan ni hta mung, Sut hpaga hta (Tiger) Sharaw rai nga ai Mungdan (4) kaw na (3) gaw, Miwa rai nga ai. ‘Overseas Chinese’ ni mung shan hte nga shanu nga ai mungdan ni(Philipine, Indonesia, Malaysia, Thailand) a sut hpaga ni hpe madung ka up tawn ai hkrai rai nga ma ai. Dai re majaw, Miwa Gumsan Mungdan a ‘Greater China’ de lahkam sa wa na masing ni gaw, n mai byin ai, ngu gara, chyoi chye ai mung masa ninghkring wa mung ningdang n gwi nga lu ai.

Dai maren, 1967 ning hta, Miwa rusai mungdan langai, Bukda mungdan langai, Hkristan mungdan langai hte Muslim mungdan lahkawng shawng hpaw hpang dat ai ASEAN hpung mung, Htung Hking, maskam masham n bung hkat ai majaw, kaga htung hking bung ai hpung ni (EU, NAFTA) ni daram masan n sa ai hpe maram yu nga ma ai. ASEAN gaw sut hpaga hta lata gindun galaw sa wa na hpe sha madung dat n’htawm ginra shimlam hte seng n’na gaw, bawngbang jahkrup shagu yak hkak ai lam law law naw, nga ding yang rai nga ai.

N’dai masa ni gaw, Htung Hking kumla, bung hkat ai ni shada da, grau mahkri shawn, gumhpawn loi n’htawm, bungli galaw sa wa ai hta mung masan sa ai hpe madi madun ai lam rai nga ai. Htung Hking n bung hkat ai ASEAN zawn re hpung ni hta, yak hkak ai lam nga ai hpe mu lu nga ai.

Dai majaw, Mungkan a mung masa pinra hta (Ideology) a shara hta, Htung Hking bai shara la kau ya nu ai. Sinna Mungdan ni hte Sinna Mungdan n re ai ni a shing jawng hkat ai Mung masa pinra bai rai mat sai.

Dai zawn rai byin nga ai masa ni hpe shingdaw yu let, chyoi chye ai ni gaw, Sinpraw hte Sinna kadai grau ninggun ja a ni? Ngu ai ga san ni hpe san hpang wa nga sai.
Sinna mungdan ni gaw-

1 Munkan madang gumhpraw dum ni hte hpaji ‘International Banking System’ ni hpe madu tawn let galaw sa wa nga ai.
2 Ngang kang ai gumhpraw ‘Hard Money’ ni yawng hpe magra lu tawn ai.
3 Mungkan hta ,Alu Atsu mai lang sai arung arai ‘Finished Goods’ ni hpe madung dut shabra ya ai.
4 Mungkan ting a arang gawtlawk ni hpe ka up tawn da lu ai ‘Capital markets’
5 Gara uhpawng hta mung, woi awn ningshawng lu ai atsam marai nga ai.
6 Hpyen ninggun kaba hte shang hparan, jeyang lu ai atsam nga ai.
7 Panglai ni hpe ka up madu da lu ai
8 Madang tsaw dik htum ladat ‘Advanced Technical Research’ hte Bawngring (development) lam ni hpe sawk gin ai lam ni galaw lu ai.
9 Madang tsaw ai hpaji ni ningli ni hpe magra lu tawn ai.
10 Lamu ganghkau hte shang bang wa na chyinghka ni ‘Access to Space’ hpe magra jum tawn ai.
11 Gahkau e pyen hkawm ai arung arai ni hpe shalat ai juk rung ni hpe madu tawn ai ‘Industry of Aerospace’.
12 Mungkan ting a kyit hkai lam hpe ka up, madu tawn ai ‘International communication’.
13 Madan tsaw lak nak jak rung ni hpe madu tawn ai ‘High-Tech Weapons industry’

Raitim maga mi hku na bai yu dat yang, Sinna ni a Htung Hking lailen ni hten za wa ai, Shi a mung masa, sut masa , hpyen masa ni gaw kaga htung hking uhpawng ni hte shingdaw ga nga yang, gawngkya mat wa nga ai. Katsi majan hta Sinna ni gaw, awng padang lu ai n re sha, pu ba mat n’na, n’sa lawp lawp nga taw ai hpe sha hkam la lu ma ai.
Sinna mungdan ni hta, mungdan kata hta sut hpaga rawt jat wa ai hta lanyen wa ai, masha jahpan rawt jat wa ai lam ni hta hkring tsap taw nga ai, bungli n lu ai masha law htam wa ai,

Mungdan Budget ra gumhpraw law wa ai ‘Budget Deficit’, mungdan kata hta uhpung uhpawng ni dumbru dumbra Social Disintegration’ lam hte nanghpam lu sha manghkang, tara u padi tawt lai ai lam ‘Crime’ ni law jat wa ai. Sut hpaga arawng aya gaw, Sinpraw Asia de lwi bang ma wa ai, hpyen ninggun hte mung masa ninggun mung hkan nang hpang mat wa ai. N’dai gaw rawt jat wa na jin jin re mahka kaw rai nga ai. Muslim mungdan ni nachying wa n dawngn yawt rai wa ai. Sinna mungdan ni madu tawn ai lamu ga ni lani hte lani yawm mat wa ai. 1920 ning hta, Mungkan a lamu ga wan 52.5 square miles nga ai hta na, lamu ga ginra wan 25.5 square miles, mungkan lamu ga chyen mi hpe madu lai wa sai.Raitim, 1993 ning hta gaw wan12.7 square miles hpe sha madu nga masai.Masha jahpan hta nga yang mung, 1920 ning hta, mungkan masha jahpan a 30% daram rai lai wa sai. Mungkan masha japhan 45% hpe up hkang lai wa sai. Raitim 1993 ning hta gaw, shan hte Colony mungdan a ngaw angam rai nga ai mundan ni, Hong Kong zawn re hta lai shanhte up hkang ai gaw Sinna masha ni sha rai mat sai.Sinna masha jahpan mung mungkan masha jahpan a 13% sha rai mat sai.Kade n’na ai ten ladaw hta gaw 11% sha rai mat n’na,2050 ning hta gaw 10% sha rai mat na re hpe maram tawn nga ma ai. Madang hku bai yu yu ga nga yang, Miwa, Muslim, Hindu uhpawng ni a No (4) atsang kaw rai mat nga sai.

N’dai zawn Sinna ni gawngkya wa ai a marang e,Shan hte a gamung ni hpe madat mara, hkan sa ai lam ni gaw n bung hta poi ma n htawm, Sinna ni, myit tsang hpang wa nga masai.Sinna ni a ninggun hpe nau n tsang ra mat wa sai majaw, Sinna ni a manaw rai nga ai, Democracy, Human Rights, Libralism ni hpe mung n gawn n sawn di kau ya wa nga masai.Mungdan ni law law hta, Daru magam kashun gare la ai lam ni, mung masha ni ra lata n na shagrin tawn ai mahtai ni hpe n gawn n sawn di kau ai lam ni gaw sakse langai hku rai taw nga sai.

N’dai zawn rai Mungkan a mung masa galai shai mat wa ai lam ni gaw, Mungkan hta nga nga ai, mungdan shagu hpe adawt hkra nga ai zawn, Myen Mungdan hpe mung ahtu hkra nga ai hta n ga, Jinghpaw ni a mung masa hpe mung dan tawk ahtu hkra nga sai. Dai majaw,Myen mungdan mung madu hte nyi kahtep ai mungdan ni hte jinghku masa shangang sa mat wa sai.

Jinghpaw Mungdan gaw, Miwa mung, N’dai mung lapran hta shanu nga ai lamu ga ginra rai nga ai. Kala mung hte gaw htung hking mala la shai, Miwa hte gaw, kaji kawoi ni hpe nawku ai htung hta gaw loili bung lai wa sai, raitim ya gaw makam masham wa, lamu hte ga, Myen ni a htung hking makam masham hte gaw wa shakap shai, Jiwoi Jiwa ni gaw, Myen hte arau nga na matu gaw myit hkrum tawn da lai wa, lamu ga ginra gaw Sinpraw Dan kata hta bai rai, Sinna ni hpe mung n mai myit mada,anhte Jinghpaw ni kadai hte pawng na?

Duwa Wa Baw Zau Rip gaw Ningbaw kaba Brang Seng hpe “nang kadai hte pawng na nga san yang” Ningbaw kaba gaw “I prefer to deal with familiar Devil” ngu n’na bai htai nga lu ai. Hkau chyap chyalu Jahtung hte she pawng na ngu ai lachyum rai nga ai. Miwa hte Myen gaw lahakwng yan Jahtung rai nga ma ai, raitim Myen hte gaw hpa nga nga arau nga lai wa sai re majaw, hkau chyap ai lam ni nga ai majaw, hkau chyalu Jahtung ngu shamying ai rai nga lu ai.N’dai masa ni gaw KIO hku n’na, awmdawm lu hkra galaw na ngu ai atsang kaw n’na, mungkan a mung masa hpe hkan let, n bung hkat ai ni chyawm hpawm nga ai Federal Mungdan gaw gaw na ngu ai masa de lahkam sa mat wa ai lam rai nga ai hpe mu mada ai. Dai majaw anhte gaw, ganing n chyum Myen hte arau nga pra sa wa ra na masa rai mat wa sai.

Raitim, arau pawng nga na ngu ai hta, lam lahkawng nga ai, ahkaw ahkang maren mara hte rap ra ai masa hta arau nga na kun? Shing n rai, rap ra ai lam n nga tim, ningpu taw na tim pawng nga na kun? Jiwoi Jiwa ni arau pawng nga na matu myit hkrum lai wa ai gaw, ahkaw ahkang maren mara hte rap ra ai masa hta arau pawng nga na matu myit hkrum lai wa ai lam ni rai nga ai.

Dai re majaw, Jinghpaw ni a mung masa pinra hta, rap ra ai tara kaw arau pawng nga na hpe ra sharawng ai hpung hte n’pu taw tim pawng nga na ngu ai masa lahkawng gaw Jinghpaw mung masa pin ra hta shara la taw nga sai.

N’dai masa lahkawng yan hpe hkrang shala sa wa na mahkrun mung yak hkak nga ai. Ahkaw ahkang maren mara hte, pawng nga na nga yang gaw, SPDC hte saboi n’tsa bawngban lu na matu gaw, mung shawa rawt malan, hpyen rawt malan hku n’na bai hkawm ,sa ra wa na rai nga ai.

N’pu taw na pawng na tim, pawng nga na nga yang, ya manghkang n byin tim kade n na ai aten ladaw hta gaw, manghkang bai byin nan byin na rai nga ai. Hpa majaw nga yang, Htung Hkung madu ‘Aborigional Culture nga chyalu ginra de htung hking ningnan ni maden wa ai shaloi manghkang kaba byin nga ai. ‘Geonocide’ ngu ai amyu bawsang langai hte langai, sat shamyit hkat ai lam ni gaw byin wa chye nga ai.Dai majaw Jinghpaw mungdaw hta SPDC galaw nga ai, anhte Jinghpaw ni hte mala la wa shakap shai ai Myen htung hking ni hpe maden bang wa ai lam ni gaw, manghkang a ningpawt ninghpang ni rai nga ai.

SPDC woi galaw nga ai NC mung, Mungdan simsa na matu n rai nga ai, manghkang shale ya na NC rai nga ai. Mungkan a mung masa pinra hta, ginra mung masa ‘Local Politics’ gaw ‘Ethnic Politics’ amyu bawsang ni a mung masa rai taw nga sai ten hta, n’dai NC gaw, amyu bawsawng ni a manghkang hpe hparan ya na lam ni hpe n mu lu nga ai majaw, amyu bawsang ni a rawt malan lam gaw naw nga nga na sha rai nga ai. Amyu bawsang ni a hkaw ahkang hpe maren mara, masat da ya ai lam n nga yang gaw, manghkang mung ngut na n rai nga ai. Mungkan a mung masa galai shai wa ai hta, Mungdan ni a daru magam arawng aya ni gaw, ginjaw kaw n’na, jumtek tawn ai lam masa ni gaw, yawm mat wa nga sai, daru magam up hkang lam ni kaw kaang kaw n’na, makau de gau ngwi ngwi kayun pru ma wa nga sai. Daru magam uphkang lam ni hpe ‘Devolution’ garan jaw mat wa nga sai. Raitim SPDC gaw mungkan a mung masa galai shai nga ai hpe n htan shai ai hte mungkan a mung masa hka hpungla hpe, kade na lu shingtang da lu na ta? Myen amyu sha ni sha up hkang sha ai Mungdan sha shatai mayu nga ma ai. Mungdaw (8) hte mungdan gaw gap na hpe Democracy hpung ni mung n hkap la mayu nga ma ai. Mungdaw (7), Tai (division) (7) masa hpe sha ra sharawng nga ma ai.

NC n’dai, rap ra ai lam n nga ai, amyu bawsang ni a manghkang hpe gara hku lu hparan ya lam n nga ai hpe chye nga tim, madi shadaw ai lam gaw, lata na lam n nga sai, sum saga ai, ngu ai lachyum rai nga sai.

Dai majaw, anhte Jinghpaw ni gara masa lam hpe lata na?Mungkan a mung masa hta gaw, htung hking bung ai ni shada pawng wa magang nga sai, anhte Jinghpaw mung masa hta gaw, ga kaprang nga ai.Mungkan mung masa hta gaw madu a htung hpe shangang shagrin mat wa nga sai, anhte Jinghpaw mung masa hta gaw, kaga htung hking ni a ka up maden hkrum na de lahkam sa wa nga sai. Mungkan a mung masa hta gaw, “There cannot be true friends without true enemies” nga nga masai, raitim anhte Jinghpaw mung masa hta gaw, jinghku hpe hpyen shadu, hpyen hpe jinghku shatai ai masa ni she rai nga ma sai. Mungkan a mung masa hta, “Unless we hate what we are not, we cannot love what we are” nga nga tim, anhte gaw anhte hkum hta kaga chyasam wa hpe she grau tsawra mat sai.

Who are we? Anhte kadai ta?/ Who is not us? Anhte n re ai ni kadai ta?/ Where do we belong to? Anhte gara kaw nga pra nga ga a ta? Ngu ai ga san ni yawng hpe malap kau let, mungkan a mang masa hte n htang chyung di hkawm sa ai ni rai nga sa ga ai.

Dai majaw, Jinghpaw mung masa ningbaw ni, hpyen wa a man hta, shada kade n dawng n yawt hkat ai zawn nga n’na, kata lam mung masa ladat ni hpe galaw sa hpang wa ra na sai. Hpyen wa hpe n tsawra tim sa tik tik na manam na malai gaw, shada kade n yu ra tim, Myu sha ni a shawng lam hpe jawm jahkrup hkat ai gaw grau kaja nga ai hpe mu mada ai.

N’dai laika ngau hpe Duwa Wa Baw Zau Rip a Ngai hte Jinghpaw Mung, Samuel P. Huntington a The Clash of civilizations and the Remaking of World Order hpe lakap n’na ka shalat tawn ai Hkyedan Tingsa a mu mada ai lam ni rai nga ai. The Kachin Post a ningmu ni n re ai lam hpe mung chye shangun mayu ga ai.