Ingalik Laika Chye Ra Sai
May 6, 2005

Dumsa Lawt Awng

Asia Dan hta Ingalik ga shaga ai masha jahpan gaw America, Canada hte Britain mung ni hte ganoi maren daram rai sai. Ingalik ga shaga ai amyu ni hta na Ingalik ga chye shaga ai masha lam shadang grau law jat wa sai. Dai hte maren Mungkan matut mahkai ai madang mung lani hte lani grau madang tsaw rawt jat galai shai wa nga sai. Miwa mung hta Ingalik laika hkaja nga ai jawngma marai wan 100 grupyin daram rai wa sai.

England mung Cambridge Dakkasu kaw na sara kaba Chetan Kumar wa tsun ai hta, “Anhte jawng ma ni hpe hpaji jaw ai lam gaw, hpan lahkawng hta kungkyang ra sai: English hte Computer, anhte marai langai ngai hpe sharin dat ya ai lam gaw kaga wa a matu mung rai ra ai.”

Professor wa England de bai n htang wa ai shaloi Ingalik sharin jawng langai mi kaw sa du kawan yu ma ai. Dai kaw na jawng ma ni grai shakut taw nga ai hpe mu lu ai raitim, shanhte a sara nan mung “We” hpe “Ve”, “Primary” hpe “Primmry” hku tsun nga ai hpe mu lu ma ai. Hpa mi raitim, daini na ten hta aten hpe kashun kashe shara n lata ai sha Ingalik laika hpaji hpe sharin hkaja nga ai lam gaw shara shagu ngu na daram hta mu lu sai, kaning re shara kaw mi raitim yu yu Ingalik sharin dabang hku nrai sai.

India mungdan langai hpe sha yu ga nga yang, Ingalik sharin sha ai lam gaw laning mi na shang gumhpraw US $100 million lu ai hpe mu lu ai. Daini mungkan gaw mare langai zawn byin nga ai hpe dai hta tsap lu na matu shawng lam hpaji rai nga ai hte maren dai hta masha sen wan Ingalik hpaji hpe n rau n htau sharin hkaja taw nga ma ai. Daini Ingalik ga gaw mungkan hpaga yumga a matu mung, prat dep jak hpaji a matu mung mungkan langai a aga hku rai wa sai. Ahkang aya (empowerment) rawt jat shangun ai lam mung rai nga ai.

Du na 10 ning laman hta Mungkan masha chyen mi ngu na daram gaw Ingalik laika hpe madung tawn sharin hkam la nga na ma ai rai n’na, mungkan masha wan hking Masum (3 billion) daram ngu na gaw chye lang, chye tsun wa sana wa na re lam hpe British Council Report a tak maram ai hku chye lu ai.

Daini mungkan na kun dinghku ni hpe maram yu ai shaloin law malawng ngu na kun dinghku ni gaw kashu kasha ni hpe n rau n htau tingyeng Ingalik sharin (tuition) ai hku n’na shadut ai lam hpe mu lu ai. Daini Miwa mung hta mung World Trade Organization hta hpung shang mungdan langai hku masat shanglawm lu ai hte 2008 Olympic a matu tau hkyen lajang nga ai lam hta Ingalik laika hpaji hpe mung tinang a manaw n’sen (Chinese accent) hku raitim, mangai ngai ai zawn shakut hkaja nga ai lam hpe mu lu ai.

Tunisia hte Turkey asuya ni gaw Ingalik hpaji hpe grau n’gun dat ahkyak tawn nga ma ai. Prat dep jak rai (Computer) hpaji amyu myu hte masha law law hte kanawn mazum sa wa ai lam hta, n’dai ga gaw mungkan madang hta lahkam sa wa lu na Engine jak shaprai re ai lam hpe dum hprang wa ma ai. Ingalik ga hpe grai shakut hkaja nga ai Miwa mung Sichuan mare na asak 12 ning re ai ma wa tsun ai gaw, “Ingalik laika n chye ai wa gaw Na na n’na, ga n chye shaga ai ma-a hte bung nga ai”.

Ga hpungtang (linguistically) hku tsun ga nga yang, Ingalik ga ahkyak wa ai lam gaw mungkan hta dingkhu ningnan zawn byin taw nga sai lam rai nga ai. “English gaw mungkan mare langai a aga” ngu ai laika ka sara ninghkring David Crystal wa tsun ai. “Mungkan ningtsa daini du hkra, ga amyu law law nga ai hta na Ingalik ga zawn mungkan ka-ang hkrup ngu na daram lang ai aga kaga mi n mu lu ai.”

Daini Ingalik ga hpe chye lang wa sai masha ni gaw Ingalik ga hpe hkam la lu sai hta n ga, grau shading sharai manu hkra mung chye galaw gyin shalat hpang wa sai. Ingalik ga hku shabra ai shiga ngau ni law law kamu makrat zawn prut pru dam lada wa nga sai re. Kadai amyu mung tinang a ga manaw hta hkan n’na Ingalik hpe hkam la shajang nga sai. Ga shadawn, Gala Hindi ni lang ai Ingalik ga gaw, Hindi hte English gayau ai manaw n’sen hku lang shapraw wa sai. Hinglish ngu n’na, Ingalik ga hpe madu a ga hku gayau jai lang wa sai. ‘Hungry’ kya? (kaw si ai i?). Ga shadawn anhte Jinghpaw hku tsun ga nga jang ‘Insomnia’ byin ai! (nmai yup ai!). Indian variant English, Burmese variant English nga ai zawn daini anhte Jinghpaw Wunpawng amyu sha ni mung Kachin variant English mung gyin shalat yu ga. Anhte amyu sha shada Ingalik ga shaga yang American accent zawn nawn ai hku n’na grai shakut nga tim masha wa a na hta gaw Burmese accent de she gale pru wa ai re. Dai majaw anhte Wunpawng amyu sha ni gaw Kachin accent ngu ai kanang ta?

Moi Shan Chyang ni shanglawt galai n lu ai ten hta shanhte Ingalik ga hpe lang tim shanhte a ga manaw n sen hku lang chye ma ai, lachyum gaw Ingalik ga lang tim shanhpraw tai ai n rai. Dai majaw tinang a ga manaw nsen hku lang ai lam gaw dip sha ai ni a ga raitim shanglawt a kasi kamang kumla madun ai lam mung rai nga ai. John Kani ngu ai Xhosa amyu sumla hkrung shadang wa BBC hta tsun ai gaw, “anhte Ingalik ga shaga tim Xhosa n’sen manaw hku shaga na, Xhosa ni a myit jasat hku hkam la na”. Daini gara amyu a aga raitim madang rawt jat wa nga sai raitim daini mungkan ting Ingalik ga chyam bra mat wa ai lam gaw, n myit mada ai sha mungkan a aga labau hta, du na ten lani hte lani grau grau n’na mungkan amyu sha yawng hpe n’sam ningnan, prat ningnan de dun bang wa nga sai.

Crystal wa tsun ai du na ra ai ten hta, Ingalik ga hpe mungkan ting hpan amyu 3 hku lang mat wa na re. Dum nta hta lang ai Ingalik ga hpan, mungdaw mungdan kata hpaji jawng hkan lang ai hpan, hte mungkan maigan masha (international) yawng hte seng ai lang ai hpan, ni nga wa na re nga tsun ai. Daini mungkan ting Ingalik ga lang wa ai panglai hta amyu kaji ni a n mat mat na matu dum hprang wa ai lam gaw Ingalik ga lang wa ai shaloi British English raw nga n’na n lang ra ai, tinang a amyu ga manaw n’sen hta hkap la lu ra ai, tinang a amyu nsen hku Ingalik hpe lang chye ra sai nga n’na tsun nga ma ai. Daini Ingalik hpaji hpe sawk shagawn ai hpung ni gaw Ingalik amyu n re ai ni shaga ai kaw n’na grammar hku yu ai shaloi shut ai hpe mu lu ai. Ga shadawm, ‘she look very sad.’

N’dai ban prat lani mi na ten hta gaw sharin sara ni jawng ma ni hkam la chye na ai hku tsun dat ai Ingalik ga, “a book who”, “a person which” ngu ai hpe kaga mi n sharai ra na hku Ingalik hpe jai lang mat wa na (dai lam gaw local English language hku shing n rai national school language langai ngai hku rai na).

King’s College London kaw na Ga hpungtang hpaji sara kaba Jennifer Jenkins tsun ai, “Asia dan na masha n’kau mi “th” nsen hpe n lu shapraw ai hpe hpa majaw ahkying aten shama ai hku n’na “thing” hpe “ting” hku tsun mai nga na malai shakut nga ma ai i.” Mungkan n’bungli (international) gau sara ni tsun ai hpe shi hku n’na maram yu ai shaloi “three” hpe “tree” hku n’sen pru shapraw nga ma ai, “tree” nsen gaw grau lang manu ai hku mung ang ma ai.

Masha shagu ngu na gaw Ingalik ga a manu akyu nau wa n chye na, n hkap la, ahkyak n la hkraw ma ai. ‘Ingalik ga chye yang chyu sha hpaji chye ai n re’ nga chye tsun ma ai. French mung hta uhpung uhpawng langai mi gaw French ga hpe makawp maga ai hku n’na Persian mung lam maw hkan Ingalik hku ka shakap tawn ai signboard sumla ni hpe shanhte a madun gawk langai mi hta amyu labau ga langai hku n’na sha French amyu sha ni hpe chye na shangun nga ma ai. Raitim dai lam n jaw ai hpe n’kau mi gaw ninghkap nga ma ai. Akyu rawng ai lama ma hkrat sum nga ai hte bung nga ma ai. British Council Report dap kaw n’na laika ka sara David Gradol wa tsun ai, “Ingalik ga gaw na a amyu ga shamat ya na matu n re, jahten sharun ai lam n re, Ingalik ga gaw na a hpraw n’sam langai jat ya ai lam re, yawng hte matut mahkai mahkri shawn lu ai ga kunhting langai mi mung rai nga ai.”

Hpa mi raitim Ingalik ga gaw shara shagu a hpaji nchyan saw ai ningpawt ninghpang alat rai taw nga sai re. General Aung San (Burma Freedom Fighter) wa mung tsun ai, “English is a key to wider horizon.” Ingalik gaw nang hpe grau dam lada hkra woi sa wa lu ai. Nang hpa baw amyu mi rai rai gara shara kaw kaning rai hpaga yumga magam bungli galaw nga ai wa mi rai rai, kaning rai mung masa la wa mi rai rai, tara kasa (lawyer) wa mi rai rai, gara mungdan hta raitim Ingalik ga hpe gaw n koi yen lu na re.

Daini mungkan gaw Ingalik hpe grau tsaw ai madang hku gyin shalat lang wa ai hta Ingalik ga shaga ai amyu ni pyi n hkan dep na tai nga sai re.

Cambridge la langai Queen’s English hpe sha madung dat lang wa ai shaloi, shi hpe masha ni jawm mau dat ai hpe hkrum kadup hkam sha lai wa yu manu ai. Dai majaw kaning rai arawng aya lu ai English la wa mi rai rai, American wa mi rai rai Ingalik wa mung anhte ga she re nga n’na mungkan gaw Ingalik hpe gara hku lang nga ai hpe n chye ai sha tinang a amyu (Ingalik amyu) ga hku n’na shaga ai lam gaw masha wa a matu jawp nga ai hku n’na sha madat nga na re. Ingalik amyu n re ai amyu ni a matu gara hku lang nga ai hpe n chye jang, shada kanawn mazum ai lam hta dut dang na sha re.

Dai majaw daini Ingalik ga gaw Ingalik wa a matu sha n rai mat sai. Shan hpraw wa shaga ai Ingalik ga gaw shi a amyu (buga) ga she rai na re. Mungkan ting lang manu na Ingalik ga ningnan shingnrai, mungkan masha yawng a aga langai (global language) mung nga wa sai hpe nang ngai yawng mung shanglawm lu hkra shakut sa wa ga ngu n’gun jaw mayu ai.

Daini anhte Jinghpaw Wunpawng amyu sha ni mung kade n kam tim Mungkan Mungchying Sha (Global Citizen) tai taw nga sai. Dai hta n lu sachyut, n lu kanan jang moi na hta grau hpang hkrat wa na. “Moi gaw shan hpyi laika hpe ju dup sha shamat kau ai ya gaw masha hpe nan shamat kau na tai ai.”

Tinang a lam hpe mungkan masha yawng chye na ya lu na matu gaw mungkan ting jawm lang ai ga hpe chye yang chyu sha grau lawan, grau hkyam sha na re ngu kam ai. Daini anhte amyu sha ni mung prat madang hta hkan n’na arung arai ningnan (jak rai) amyu myu mu hkrum kadup, lu lang taw nga sai. Tinang a ga hku shamying manu, chye na loi ai zawn re arung arai hpe gaw Jinghpaw ga hku shamying daidaw la ga. Ga shadawn, ‘Guitar’ hpe ‘Tingse’, ‘Football’ hpe ‘Gawdin’ shamying ai hku. Raitim madu sha chye na ai hku shamying la, manang wa gaw lachyum n chye re lam ni gaw wam wam dam dam she rai na re. Ga hpaw ga pat (bracket) nau law jang hti n pyaw ai hta sha n ga amyu ga gaw nau tang n du manu n rawng ai hku ang nga ai. Tsun mayu ai gaw mabyin masa mung masa lang ai ga. Ga shadawn, “Dialectical Materialism” ngu ai zawn re ni gaw amyu sha myit jasat hku chye na ai shangwang hta lachyum manu hkra chye na hkam la shangun mai nga ai.

Raitim, Computer, Satellite, Nuclear zawn re ai arung arai ni a amying hpe gaw dai nsen raw tinang amyu ga n’sen hku mung mai shamying la nga ai. ‘Computer’ hpe ‘Kompyuta’ nga yang grau manu htap htuk masha yawng mung kalang ta chye na manu nga ai. Mungkan madang hta mungkan ting lang ai aga hku lahkam sa wa ai lam mung rai nga ai. Wunpawng sha ni a aga mung rawt jat wa na lam mung tai nga ai ngu matut n’na aja awa madi shadaw mayu ga ai. Anhte Wunpawng amyu sha ni gaw moi prat kaw n’na Nuclear, Hydrogen, Computer ni n lang ai re majaw prat madang hku hkan shamying lang mat wa yang htap htuk manu na re ngu kam ai.

Lahta na ningmu ni gaw Dumsa Lawt Awng a mu mada ai lam ni sha rai n’na, The Kachin Post a ningmu n rai ga ai.