Yawng Myit Dum Hprang Saga
March 24, 2005

Myu Tsaw Ramma

Anhte Jinghpaw Wunpawng amyu sha ni a labau, nga pra hkrat wa ai shaning hkying masum ning jan sai re lam shingdu labau gawn da lu sai. Rai timung dai ni anhte Jinghpaw Wunpawng mungdan Sinpraw Sinna na mungdan ni gaw mungkan hta masha jahpan law dik ai mungdan kaba ni rai nga sai. Anhte jinghpaw Wunpawng myu sha ni masha jahpan wan mi pyi n du ai gaw grai yawn hpa rai nga ai.

Dai ni anhte myu sha ni a nga sa madang, mung masa, sut masa, makam masham lam ni hpe myit sawm sumru yu yang hkrat sum na de, amyu mat wa na maga shanang sa nga ai hpe amyu sha ni yawng jawm myit dum ra sai.

Lai wa sai shaning latsa ni a shawng de myen mungdan hpe English amyu kaba ni up-hkang lai wa sai ten hta jinghpaw hpyenla, jinghpaw hpyen dap ni hpaw masat ya re shaloi Jinghpaw Wunpawng amyu ni a magrau grang sadi dung, share shagan ning tawn ai lam ni dai ni du hkra mungkan labau hta mat mat n mai grin nga ai lam hpe amyu sha ni yawng mung na chye chyalu re. Dai aten hta myen mung kata jawm nga matsut nga ai amyu lakung ni anhte amyu sha ni hpe lam shagu hta shing jawng n lu ma ai.

Karai Kasang a tsaw myit majaw mai gan sa sana sara ni anhte kaw du sa n’na anhte a Ji Woi Ji Wa ni K.K hpe kaja wa hpan madu re ngu hkap la kam sham let K.K a matsun maroi chyum mungga hta htep lahti rai sak hkrung kalu kaba rawt jat wa saga ai re. Anhte dai ni K.K a amyu ni ngu nga pra hkrat wa, laili laika mung lu re shaning latsa ning jan sai wa hpa majaw dai ni amyu mat na maga de n chyun shanang wa ai rai kun? Ngu ai hpe hkrit gaya ai myit hte myit sawn dum hprang ra sai.

Anhte amyu sha ni hta dai ni na mabyin masa ni gaw (1) Makam Masham hta Anhte Hkrat Sum ai, (2) Hkaw Hkam N lu ai Amyu re Majaw, (3) Amyu Kaji (Sai Kaji) Lai Len a Majaw, (4) Myit N chye Machyi ai lam ni a majaw re ngu mu mada ai.

1/ Makam Masham hta Anhte Hkrat Sum ai
Anhte a Ji Woi, Ji Wa ni gaw Karai Kasang hpe kam sham ai lam hta grai ngang kang ai. K.K hta myit maju jung let K.K hpe tsawra hkrit hkungga ai hte Nawku ai. K.K a matsun maroi mungga nga ai hte maren K.K a man hta ding hpring teng man kang ka myit sadi dung, K.K a man hta mung amyu sha shada da mung myit masin hpe shagrit shanem let shada tsawra matsan dum chye ai myit hte myit hkrum gahkyin gumdin nga pra lai wa sai.

Dai ni anhte gaw n gup hte sha kam sham ai, kri n rawng ai, myit maju n jung ai makam masham gale mat sai. Manang wa hpe maw lu maw sha na, manawn masham na, jahpoi ahpyak na, jahkrit shama na, diplu dipsha na, lagu na, mya na ngu ai n hkru n kaja ai baw hpan hkum hkra baw nu nyan myit, kraw kata sai kaw hpring hpring nan rawng mat sai amyu ni wa K.K a amyu re ngu brawp garu jawng taw nga yang gaw K.K anhte hpe kaba dik ai a ri hte je yang na re ngu ai hpe dum ga.

Ngai Kaja wa K.K hpe ngye a myit hkraw lawang mahkra hte lam shagu hta K.K hpe madung dat myit maju jung kam sham ai teng ai kun? Ga san san yu u. Kaja wa K.K ra sharawng ai hpung masha langai mi a sak hkrung lam gaw ganing re ai sak hkrung lam re ngu ai hpe chyum laika hta mahtai tam la n’na htep lahti hkan sa lu yang she teng man ai K.K a amyu ni byin tai wa lu na re, myit hkrum wa na rawt jat kalu kaba bawngring wa, mungkan hta Kachin ngu ai amyu ni htani htana grin nga lu na mung dai shaloi she re.

2/ Hkaw Hkam N lu ai Amyu re Majaw
Anhte amyu ni nga pra hkrat wa ai shaning law law raitim, anhte a Ji Wa ni a prat hta Gum Chying Gumsa lai len hte Bum langai Du langai Up hkang nga pra hkrat wa ai gaw dai ni na aten du hkra myit hkrum gahkyin gumdin lam lu la na grai yak nga ai.

Gum Chying Gumsa Du ni a prat hta mung shada lamu ga gashun hkat, sha-wa jawat hkat, nang grau ngai grau nga shada sat nat shamyit hkat re ai hkring htawng gaw dai ni na anhte hkabra ayai na, n’gun kya na masha amyu ni e dip sha mana hkam na, gam maka n tsawm na maga de she akyu jaw nga sai.

Mungkan hta Hkaw Hkam lu ai mungdan ni masha n’gun kaji tim myit hkrum gahkyin gumdin ma ai. Shanhte a Hkaw Hkam wa a matsun maroi woi awn ai kata kaw sut su nga mu nga mai ai hte, hpyen n’gun kaba shagreng tawn, mungdan galu kaba wa na lam hta myit hkrum mangrum jawm shakut let bung pre ai makam masham hpe jawm nawku n htaw ngwi pyaw ai mungdan hpe gaw de la lu ma ai.Dai zawn re masa lam ni hpe dai ni na kung zet ai Jinghpaw Wunpawng Amyu ni kasi yu la n chye ai gaw grai yawm hpa rai nga ai.

Dai ni anhte a kata kaw Wunpawng Mungdan Shanglawt Hpung, KIO, ningbaw Ningla ni mung tinang uhpung a nga mu nga mai lam hpe sha yu ai. Dai hte maren Kachin Defense Army, KDA, hte New Democratic Army-Kachin, NDA-K, ningbaw ni mung tinang shangwang la-chyawk mi hpe sha woi ningbaw sha nga. Jinghpaw Wunpawg Hkalup Hpung, KBC, ningbaw ni mung Hka Lup hpung a Ningbaw sha, Hkahtawlik, RCM, hpung a Ningbaw ni mung Hkahtawlik hpung a matu sha, rai re madang hta anhte amyu sha ni hpe lam woi lakawn la na amyu sha ningbaw kaja gaw ganang na gadai rai na ta?

Dai ni anhte amyu sha ni hta kaja wa Madu Karai Kasang kaw na ninghtoi lu ai, myu tsaw myit kaba ai ningbaw ningla, amyu sha yawng a ningbaw lawan paw pru ra ai aten du sai.

3/ Amyu Kaji (Sai Kaji) Lai Len a Majaw
Dai ni na tsa ban 21 prat hta masha jahpan wan mi pyi n du ai Jinghpaw Wunpawng amyu sha ni wa Hpung Makam Masham hta Ga Baw amyu myu nga shamying masu n’na n law la ai Ramma shayi shadang sha ni hpe myit hkrum lam jahten sharun ya, kachyi mi chye dum, kung kyang dum ai wa mung uhpung woi garan hpaw, uhpung shabra na lam atsam htum hkra woi shakut, woi shabra ayai, amyu sha ni chye chyang kung kyang zet let wa na lam hpe shingdu dat, ting gyeng akyu ara hpe madung dat, uhpung uhpawng a sai salat hte hpaga ga, hpaji chye ai Ningbaw Ningla byin tai wa ai ni myit masa n kaja, tingnang hta dawn jan kung zet wa na zawn re ai wa hpe manawn masham ai hte lam amyu myu hku tsan kau, dip ka-up kau, n dai zawn re sai kaji lai len ni gaw galu kaba lam hpe pat shing dang ya ai hpyen madung rai nga ai.

Jinghpaw Wunpawng amyu sha ni a kata kaw myit hkrum lam n lu la na hkrit tsang ra ai ahkyak gaw amyu ging hka garan ai myit, ngai gaw Lawng Waw, ngai gaw Rawang, ngai gaw Lisu nga tinang hkum tinang sum prat gayet bang nga ai myit gaw hkrit hpa Tsa Dan (Evil) kaba rai nga ai. N’dai zawn tsun ging hka na nga yang tinang hkum tinang kahtam ga garan kau ra na re. Hpa majaw nga yang Chyurum ai an-nau ni yawng a hkum shan kraw kata na sai gaw langai sha re. Ji Woi, Ji Wa ni a prat kaw n’na makyin jinghku kahpu kanau, mayu dama nga n’na gayin la hkat, jaw sha hkat rai nga pra hkat wa ai amyu ni wa ya mi rawt kajawng ging hka mayu wa ai ni gaw, kaja wa tinang hkum tinang daw 6 di katawng daw gabai kau mu.

Jinghpaw Wunpawng amyu sha ni e shada garan ging hka mara shagun hpyen shatai hkat nga na aten n rai saga ai. Masha amyu ni a lahkam hta grai hpang hkrat mat sai. Karai jaw ai anhte a kanu mungdan hpe masha amyu ni hkyin jawng sha ma wa magrang nga sai. Ya aten hta myit hkrum lam madung, ahkyak rai sai ngu ai hpe amyu sha ni yawng myit dum ga.

Grai grai kung zet, ningtawn ai Ramma ni wa mungdan hte amyu sha rawt jat galu kaba wa na lam, mungdan gaw de sa wa na lam hpe gaw ngai hte n seng ai nga ai zawn rai, tsun shaga jahta chyai ai pyi n nga. Laika hpaji madang tsaw, mung masa myi hpaw ai Ramma ni bai rai jang myu tsaw myit grai grai kaba ai moi na Ji Wa ni hpe aw-ra shut ai, le-ra ra ai nga mara tam mara shagun na sha myit. Lai wa sai ten na anhte a Ji Wa ni ganing rai mi shut shut dai ni na anhte Ramma ni a labau lit rai sai ngu jaw kaja ai hku hkam la n’na Ji Wa ni gun hpai lai wa sai magam yi ngam hta kang ka htep lahti gun hpai sa wa ra sai aten re.

Dai ni na Jinghpaw Wunpawng Amyu Sha Ramma shayi shadang sha ni a myit kraw kata kaw myit jasat jasa, sat lawat, a’rawn a’lai, hkam la ai myit masa grai naw gyip gyeng hkrat sum taw nga ai. Ramma ni law malawng mung tsaw myu tsaw myit ngu ai hpa baw hpe ganing re hpe tsun ai re pyi n chye, sharin hkaja myit sawn sumru yu ai lam mung n nga, n’sin krung hta dam amya hkawm nga ai.

Kung zet ai Ramma ni mung tinang a amyu ramma ni hpe shadum sharin na malai n htang jahpoi jahpyak chye dum rai dum, gumrawng, gawng nga ma ai. N chye n chyang ai wa mung, na shat sha n’na kaba wa ai n re nga ai zawn rai manaw manang hpe n sawn n sang nga tsun shaga mara tam kanu kawa hpe zingrut htu jam jau jaw. Ja Gumhpraw kachyi kajaw lu jang Beer Seng kaba lu dung, Mawdaw Seng-ke (Cycle) n tsa lu mara rai jang mungkan ting hpe she malap kau hkra gawng gumrawng , arawng mala. Ga jarit hte htingbu maigan mungdan hkan kalang marang wam du ga ai ni mung tinang hkum tinang mungkan chyam hkawm sai, manu mana hpaji kung sai mahkrum madup hpring gabrat sai hku bai arawng mala, gawng, a laban manang roi. N’dai zawn re prat masa hta tinang hkum tinang n gram sharai yang dai zawn re amyu ni hpe gadai hkye na? Asak naw ram ai ten hta mungdan magam gun, mayat maya amyu shalaw ra ai prat ram ni wa n se n sa maru marang hkrit hpa a na shakap achya la n’na dinghku pyi n shang shi yang si kadawng mat wa ai gaw ganing di ai baw rai ta?

Kanu kawa n’kau mi mung tinang kashu kasha ni hpe Karai Kasang hpe hkrit hkungga chye hkra, amyu hpe chye tsaw ra hkra tsun sharin na malai, tinang kashu kasha ni nga pyaw jang rai sai nga myit hte masha ni a mayam hkan galaw shangun hten za wa na de lam madun. N’dai zawn re amyu kaji sai kaji lai len gahkyin gumdin lam n lu la shangun ai myit jasat hpe lawan gram sharai kau ra saga ai law.

4/ Myit N chye Machyi ai
Myen mungdan ting hta nga ai anhte amyu sha ni a masha nga Jahpan yawng sen sanit (700,000) daram sha nga ai. Miwa Gumsan mungdan hte India mung nga anhte amyu sha ni yawng pawng yang she masha jahpan Wan mi jan ai re. N law la ai amyu sha ni hpe masha amyu ni a amyu kaba lai len hte dip gamyet, amyu shamat kau wa nga ai hpe dum hprang ra sai.

Gumgai Dingla atsam n rawng sai ni hte ma kaji bung li rai n lu galaw lu ai ni hpe jahpan shaw kau yang ta tut bungli galaw na atsam rawng ai ram jahpan gaw sen lahkawng (200,000) ram sha nga ai Ramma ni wa lam amyu myu hku hten za pyaw len taw nga n’na amyu a shawng lam kam maka hpe n myit hkrup ai ngu gaw kaja wa grai yawn hpa rai nga ai.

Dai ni na aten mare kaba hkan nga ai tsaw ra ai Ramma manaw manang ni wa masha amyu ni a katsi majan hpe, amyu shamyit lai len hpe n chye mu ai kun? Mu chye nga ninglen tinang amyu hpe tinang manu n shadan ai rai kun? Jinghpaw kasha ni grau law ai shara gaiwang hkan Ka-ni (Opium)chyang, Ka-ni hpraw, Nang Hpam lu sha hkum sumhpa hpe n dut n dang dut lu dut sha shabra na ahkaw ahkang jaw ya ai gaw anhte amyu ni hpe grai tsaw ra n’na galaw ai gaw n rai na ma ai. Masha kaga amyu ni e aroi arip di zingri sha nga tim myit n chye machyi, hkrun lam pru hkawm sa pyi n mai, shara shagu jahkring la n’na rim jep, shawa sha shingtsang kam mara nga matsa adup abyen di ai hkrup sha ai rai tim gwi hpe n baw shat gabai jaw ai shadu. Moi kawn labau mung n rum, ga mung n hkrum hpyen nga n’na nga sai ni hpe Kawa Di shadu, anhte amyu ni hpe moi kaga amyu lakung ni hta grau jan zingri zingrat di dip sha ai majaw she rawt malan gasat wa ra ai re. Ya aten hta na nga sat nga sa madang hku she rai yang gaw moi na hta grau masin n si maroi n ni re lam naw katut sha na re.

Jinghpaw Wunpawng Amyu Sha ni dai ni anhte yawng dum hprang ra sai. Sinat laknak lang n’na rawt malan ai hpe sha rawt malan ai ngu ai n’re. Kadai mung tinang tsap ai magam bungli hta kangka let shakut shaja let tinang amyu Ga shaga tinang amyu a htung hkring nga sat nga sa madang si mani ai shingni hpe hkrang shapraw, amyu sha ni a shawng lam kam maka tsawm wa lu na hpe myit mada let sut su nga mai lam hta atsam dat shakut n htawm amyu sha shada makawp maga lam woi garum shingtau hkat ai mung jet ai myu tsaw myit kumla re.

Dai ni anhte amyu sha ni gade daram chye chyang kung zet ai rai timung Myen mung atsuya a masat da ai (Dip da ai) shadawn shadang hta n jan n lai lu na re. Up hkang aya ahkaw ahkang kaba ai atsang de anhte amyu sha ni ya mung n du lung ai zawn htawm hpang de mung du lu na n re. Dai re majaw anhte amyu ni tinang mungdan tinang up hkang lu, lam shagu hta rawt jat kung kyang chye chyang wa lu na, mungkan madang dep ai hpaji sharin la lu na, hkam gaja asak galu na, makam masham, htung hkring rawt jat tsawm htap wa lu na matu anhte a mungdan lawan shanglawt lu ra sai.

Ya aten anhte amyu ni lam shagu hta hkrat sum mat sai, matut n’na makam masham lam hta hkrat sum wa jang gaw ramma shayi shadang sha ni ya na madang hta grau n’na myit masin akyang lai len hten za hkrat sum wa na. Lagu lagut masu hkalem re lam ni law wa na. Anhte amyu shayi sha ni Shawa Num law wa na, matsat shabat re yawn hpa lam ni gaw ya na hta grau law wa na re hpe dum ga.

Dai zawn akyang lai len hten za, lagu lagut re a majaw, maigan amyu sha ni anhte hpe lagut re ngu jahpai masu n’na gayet sat shama kau tim anhte gaw htum mat mai ai ni re. Dai zawn anhte amyu sha ni hpe adup sat shamyit na brang chyang ni hpe wa Dama kaja re ngu naw kam nga yang gaw n jaw sai law amyu shayi sha ni e.

Dai ni mare kaba hkan na lusu nga mai ai Du, Salang ni Sutdu ni law malawng a ding hku kata hta kashu kasha ni a majaw, asak aprat a majaw hka mat n mai n’na rau jawm de nga timung madu jan madu wa matsat kau hkat ai kun dinghku ni byin nga sai. Masha myit n rawng ai la shabrang ni masha jan re hpe mung chye nga ninglen ja gumhpraw a shup sha na myit n’na mungkan n’tsa na n hpru n mai htum ai lai jasat amyu myu hte hkalem gung lau jahten shaza roi ya ai amu hpe gaw yu shalai kau n mai sai.N’dai zawn n shawp n kap ai amu galaw ai masha hpe gaw anhte amyu shada mi rai rai Myen, Sam, Miwa, Gala hpabaw amyu mi rai rai n mai yu tawn da sai, anhte ramma ni nan ta tut lit la je yang ra sai.

Dai ni anhte a mungdan anhte a amyu hpe anhte ntsaw anhte n makawp maga yang, anhte n shalawt yang, anhte prat naw ram ai ni myit hkrum myit ra n jawm shakut yang anhte hpe garum na gadai n nga ai. Shawng lam, pai hkra yawng gaw anhte hpe sat shamyit na hpyen ni hkrai re.

Anhte Jinghpaw Wunpawng chyurum hpu nau ni hpe masha a myu ni lam amyu myu ladat amyu myu hku jahten shaza dip shamyit kau ma nga sai. N’dai zawn masin n si maroi n ni re lam ni n byin na matu gaw anhte myit chye machyi ra sai. Myit jasat galai shai ra sai. Lagawn nga n mai sai. Myit yup nga n mai sai.

Tinang a kanu mungdan hta nga nga n’na htung hkring mung n bung, makam masham mung n bung, ga mung n hkrum re amyu ni roi mara dip uphkang sha nga ai n pu kaw baw gum n’na hkam mana sha nga lu ai anhte amyu ni hpe kadai mana wa sa shakawn shagrau na rai ta?

Shaman chyeju hpring ai anhte a kanu mungdan kata hta ga kata manu dan ai n hprang sut rai hpring, ga n tsa hta hpun kawa dusat du myeng hkum sum hpa hte hkai lu hkai sha na ga sau ing ai lamu ga madu tawn n na matsan ai gaw ja tawng bung hkum yup taw n na matsan, Ja kawk lang n’na maw hpyi hpyi sha ai hte bung nga ai. Dai majaw mungdan hte mungdan sha ni lu su nga mai na matu hkai lu hkai sha, rem lu rem sha hpaga yum ga lam hta a tsam htum shakut shaja sa wa ra sai. Anhte a mungdan hte mungdan sha ni lawt lu na hte rawt jat galu kaba wa lam a ning pawt gaw mungdan hte mungdan sha ni a sut su nga mu nga mai lam re.

Mungdan hte mungdan sha ni sut masa awng dang ngang kang wa ai shaloi she mungdan shang lawt na lam woi awn shakut nga ai Wunpawng Mungdan Shanglawt Atsuya mung sut masa ngang kang awng dang wa lu na, Ja Gumhpraw n gun kaba jang mungkan madang dep ai lak nak arung arai ni mari jai lang lu na, hpyen n gun law law jahting da lu n’na, amyu sha ni ahkaw ahkang kaba lu wa ai hte teng sha shanglawt lu na gaw anhte Jinghpaw Wunpawng amyu sha kaji kaba yawng a lit rai nga ai law. Ya kaw n na gaw kanu kawa ni mung tinang a kashu kasha ni hpe mung dan magam gun hpai ra ai lam tsun sharin ra sai.

Jinghpaw mung, Sam mung, Myen mung, Mi wa mung ,Gala mung, mungkan mungdan shagu nga ai ramma ni yawng mung tinang Jinghpaw Wunpawng amyu sa tai sai re majaw tinang mungdan tinang amyu, gam maka tsawm wa hkra gaw tinang hkum ding dek a lit re ngu hkam la ra sai.

Lai wa sai ten lam woi ning shawng woi awn ning baw ai Ji Wa ni shut shai ai hpe anhte a ban prat hta gram sharai lam shading la n na shada tsawra gahkyin gum din let, lam shagu hta awng dang rawt jat galu kaba ngwi pyaw ai mung dan gaw de la lu hkra dai ni na anhte ramma shayi shadang sha ni yawng jawm gun hpai shakut shaja sa wa ga ngu ga saw dat n ngai law. Anhte Karai Kasang a amyu tai wa ai shaning latsa ning jan sai amyu sha ni hpe Karai Kasang shing du n gayin n gabai kau na re ngu hpe yawng a myit kraw hta kam nga ga.

Lahta na ga ngau gaw Myu Tsaw Ramma a ningmu ni sha rai n’na, The Kachin Post a ningmu n re ai lam chye shagun mayu ga ai.