Ningbaw Ningla ni hpe Dat Dat U
April 13, 2005

Sara Lawt Awng

Dai ni na ten hta ningdat amyu myu (Challenges) hte mungkan hte hkrum kadup nga ai lam gaw lani hte lani grau grau she jat wa nga ai hta dai lam ni hpe chye na hkra tsun dan lu na matu mung aten n law la nga ma ai. Mungkan gaw mare langai zawn byin nga ai hpe woi awn sa wa na Mung Uphkang Masa Ladat ningnan hte ningbaw ningla kaja ra nga ai madang, dinglik yu nga sai rai nga ai. Mungdan amyu sha uphkang tara masa hpe ahtu agawng jahkrit shama tawn ai hkrit hpa du baw gyam ai lam ni (terrorists), grupyin shingra tara hten za ai lam ni (environmental degradation), hte sut hpaga yumga n rap ra ai lam ni gaw grau grau n’na uhpung uhpawng hpe shuk shanut shangun nga ai lam sha byin nga sai.

Dai majaw, daini na prat dep ai mungkan a nga pra masa lam gaw gawng run gawng kya nga sai, shada da nawng hkat, kam hkat, byin wa ai mahtai gaw shada yu n chyen n kam, myit n krem ai hku n’na shamyet shanat nga sai. Daini mungkan gaw tengman ai lam hpe hkrum kadup nga sai re majaw dawdan gwi ai masha hte myit hkrum shabawn ai uhpung uhpawng hpang gara nga sai re.

Daini anhte gaw mungkan mare masha langai zawn byin nga sai hpe dum let dai hta htap htuk ai hku n’na ladat shaw mungkan shawa a ra sharawng ai masa hpe gaw de shangang shakang lu na matu shakut ra nga sai. Mungkan a shamu shamawt ai hpe yu n’na grau mai kaja ai myit mang shabawn woi ningshawng lanu lahku la na matu zai ladat ningnan mung ra nga ai ten hta ningbaw ni hpe ahkying aten ladaw arang jaw ra na re.

Mungkan mare lawk a ra sharawng ai lam amyu myu hpe hparan hpareng ya lu na matu daini anhte a dawdan shagrin tawn ai lam atsam n rawng gawngkya nga ai hpe asan sha mu lu ai. Hpa majaw dai hku byin nga ai lam hpe mahtai tam ai shaloi; daini ningbaw ningla ni hpe masat ya ai woi awn na aten ladaw n law la nga ai. Karai Kasang pyi naw mungkan hpe hpan shangai ai lam hta ahkying aten law law hte Karai langai hte sha byin wa ai lam hpe mu lu ai. Ga shd; daini du hkra grin nga lu ai mungkan a mau hpa shanyit hte gaw engineer langai hkawhkam langai hte ahkying aten arang hte sha byin lu ai hpe mu lu ai. Matut n’na tsun ga nga jang kaja taw nga ai hpa baw arung arai pyi gaw lang ai lata nau law jang grau hten bya wa ai de pyi du wa lu ai. Daini shingyim hpawng shingra langai gaw de sa wa ai lam hta woi awn na ningbaw ni hpe masat ya ai aten ladaw gaw grai rai yang 5 ning, shara n’kau hkan rai yang 3 ning masat ya ma ai. Dai grupyin a namchyim namta pyi galai n hkam sha lu yang woi awn ai aten ladaw hpring mat sai da.

Dai lam hpe chye nga ai majaw ningbaw ngu ai ni gaw mungkan mare shawa yawng a akyu ara a matu myit yu ai lam hta n law la ai masat ya ai “Ahkaw Ahkang” aten ladaw hpe majoi shalai kau na malai madu a tingyeng akyu ara (madu mungdan sha greng na matu) galaw la lu jang ram sai ngu ai sat lawat a majaw kadun ai aten ladaw hpe kashun gare tingyeng hku jai lang ai myit jasat sha rawng mat sai. Makau grupyin mungkan hpa byin yang byin ngu ai akyang madun nga sai re. Gaw da ai uphkang masa hpe yu ai shalaoi Dap amyu myu hpaw ninghtan tawn ai hpe mu lu ai. Hkamja dap(Health), Shim lam(security), Hpaga Dap (trade) hte, Makau Grupyin Hkamja Dap (environment) amyu myu masat tawn tim, daini mungkan gaw shada da a hkrum kadup nga ai manghkang hpe mahtai jaw na yak nga ma ai. Dai hpe dawdan hparan lu na matu gaw ningbaw ni a lit rai nga tim, bai maram yu ai shaloi hparan lu na matu gara uhpung uhpawng hku n’na mung dawdan hparan ya lu ai lam n nga ai, gara mungdan asuya mi rai rai, hpaga hpung ni mi rai rai, gara mungshawa uhpung uhpawng hku n’na mung mahtai n jaw lu nga ma ai.

Uphkang masa hta ra rawng ai lam ni hpe lawan n’gun ningnan hte gram sharai n’na ningbaw ningla ni hpe wanglu wanglang aten ladaw masat ya ra sai. Lai wa sai shaning hta mungkan mungshawa zuphpawng (general assembly) hta munghpawm rapdaw kaw n’na shadut ai lam gaw, “Anhte a n hkum n zup ai lam hpe gaya n’na makoi magap da ai lam ni, myit hpraw san ai hte bawngban jahkrup galaw sa wa yang awng dang mai ai lam ni hpe kyem tawn manat tawn n mai na re”.

Hkrang ladat hpe sha shading sharai shagreng nga ai hta grau ahkyak ai gaw gyip gyeng ai shingnawm myit jasat, tingyeng akyu ntam ai sha mungkan mare uhpung uhpawng hpe woi awn na ningbaw ningla mung shalat shapraw ra nga sai. N’dai hpuawn ni gaw daini na mungkan a manghkang hta gwi gwi tsap let ra rawng ai lam ni hpe madi madun, zai ladat n’na hte woi awn sa wa lu ai rai na.

Raitim, n’dai bungli awngdang lu na matu anhte hta arung arai ningnan, mahkyen ningnan, ladat ningnan tawn ra na re. N’dai lam ni gaw shanhte (ningbaw) a magam bungli hpe madi shadaw ya lu na matu anhte hta gamung dup chyai, masa lam hkrang shapraw chyai na matu n rai, kaja ai tatut mahtai hpe tam lu na ladat mahkrun nan rai ra ai.

Tengman ai hku mungkan mungshawa a ra sharawng ai hpa lam hpe galaw sa wa ai lam shagu gaw tara shang hkam daga jaw lu ai hku rai na ahkyak ai, mungshawa a myit kraw hta hkam la lu ai hku rai ra na. N’dai lam ni hpe shading sharai shadik shatup lu na matu hkan nang hkan sa shakut nga ai Mungkan Wunpawng Munghpawm (UN) hte Mungkan Gumhpraw Dum (world bank) ni hku n’na galaw shakut nga ai gaw kaja nga ai. Raitim, tang du hkra n lu galaw nga ma ai. Daini anhte gaw mungkan grin nga ai hpawng shingra tara masa hpe gumlau kau na matu n rai, galai shai kau na matu n rai, daini anhte hta ra rawng gawng kya ai lam gaw “Network Diplomacy” hpe nau wa madung tawn ai lam nan hkrat sum nga ga ai. “Network Diplomacy” hpe sha madung dat shachyai taw nga ga ai. Du ai shara shagu hta hkrum ai uhpung uhpawng shagu hte tingyeng akyu a matu sha myiman tam mahkawng la nga ai. “Network Diplomacy” gaw buga ginra, shada matut mahkai ai madang tsang hta gaw ahkyak nga tim, Mungkan mungshawa (Global) akyu a matu gaw gyip gyeng nga ai hku ang nga sai, hpa majaw nga yang “Network diplomacy” gaw myiman tam ai masa sha rai nga ai.

Mungkan a hkrit hpa laru amyu myu, Ga Shd. AIDS hte makau grupyin shingra hten za ai majaw byin wa ai katsi kahtet lam amyu myu (global warming) byin hkrum hkam sha nga ai hpe jawm shading sharai shamai shatsai ai sasana amu ni hpe mungkan sut masa hpawng shingra (World Economic Forum) kaw n’na mung madu dangdi dangdep ai made hku n’na mung, shawa yawng hte ta gindun ai hku n’na mung atsam dat galaw nga ai lam rai nga ai. N’dai zawn ta gindun let galaw sa wa ai amu lamang mahkra gaw aten dep ai hku shachyut ai rai na, ngang ngang kang kang woi awn ai hte shadut ai rai ra na hte galaw ai bungli mahkra gaw htap htuk tara shang hkap la ging ai lai ladat hku rai ra nga ai.

Mungkan gaw daini na manghkang amyu myu byin nga ai lam hpe hparan lu na matu Ladat Ningnan hte, myit mada ai ningbaw ni hpe hpyi lajin ala nga ai lam re. Mungkan dinghku a nga pra lam shingra tara hpe hpan tawn ai hkrang ningnan shapraw lu hkra daini bai kalang gaw gap sa wa lu na matu n’htang sumru yu let ahkying aten arang jaw lu ra sai, tatut woi awn na ningbaw law law hpe shara jaw shanglawm hkam sha shangun ra sai. Dawdan galaw sa wa ai magam bungli mahkra gaw mungshawa a ra sharawng myit hkrum ai lam hpe hkam daga jaw lu ai jahtum du hkra awngpadang rap ra ai kasi ningli hkringhtawng jaw lu ai rai ra na.

Ra kadawn nga ai lam hpe akyu hkam la lu ai lam shagu gaw ningbaw hpuawn ni a asi hku hkam sha lu ra ai, tinggyeng akyu hpe sha yu n’na ningbaw ni hpe hkap la ai lam gaw n jaw ai lam sha ang nga ai. Dai majaw daini na mungkan gaw madu a masat tawn ai shara hpe sha madung tawn n’na mungkan shingyim hpawng a ru yak manghkang hpe shingdu tawn ai lam gaw ningbaw ni a aten ladaw hpe masat da ya ai kaw n’na wanglu wanglang shamu shamawt lu na matu chyinghka hpaw malang tawn ya ra nga sai. N’dai lam ni gaw ningbaw ningla ni a mungkan a shamai shatsai ai sasana amu bungli a pinra dawhkrawng kaba rai nga ai law.

Dai lam ni hpe hkan nang hkan sa lu ai lam n nga dingsa, tingyeng akyu sha madung tawn nga ai rai yang, daini na mungkan a tengman hkrum kadup nga ai lam hpe grau yak hkak ai hku hkam sha ra na, mahtai tam lu na yak na re. Kaji dik ai uhpung uhpawng ngu ai dinghku kaw n’na kaba dik ai mungdan jarit madang du hkra a byin hkrum nga ai manghkang gaw daini anhte mungkan shinggyim nga pra lam hpe shingdu tawn ai akyu rai nga ai.

Daini mungkan masha yawng gaw mare lawk langai zawn byin nga sai hpe dum ra nga sai. Dai lam ni hpe n chye na dingsa daini anhte mungkan ningtsa jawm hpawng de nga ai uhpung uhpawng shingra gamaka gaw wan nawng hta nat kabai kau na matu jang tawn ai maja sumpum hte bung na re. N lwi mat ai hka nu zawn tai mat na hpe sadi ra nga ai law.

Lahta na ningmu ni gaw Sara Lawt Awng a sha rai n’na, The Kachin Post a ningmu n rai ga ai.