Myit Hkrum Lam gaw Awng Dang Lam a Ningpawt Rai

Alen Tsadoi

September 10, 2004 — “Myit hkrum lam gaw awng dang lam a ning pawt re ngu ai hpe kadai wa n chye ga ta?”ngu ai ga san hte anhte Buga ginra a mung masa manghkang hpe lakap n’na mung rai, Sara Kaba N'hkum Doi La hte rau shi a mugun manang myitsu ni hte n’dai laika hpe hti lu ai Jinghpaw Wunpawng myusha ni hpang de ngai na ning mu adaw achyen langai hku n’na bawng ban dat n’ngai.

Sara Doi La gaw, lai wa sai 10 ning jan kaw n’na anhte Jinghpaw mungdaw hta, grau n’na Myitkyina hte Laiza ginwang hkan grai mying kaja pru lai wa sai. 2004 ning January shata kaw n’na Jinghpaw Wunpawng mung masa pinra hta grau mying gumhkawng wa ai re. Lai wa sai aten ni hta shi a shakut shaja ai magam bungli, daw dan ai lam hte tsun shaga chye ai lam ni a majaw anhte a uhpawng kata hta grai kam ging, hkungga ging ai hku na mying pru lai wa sai re. Ngai mung Sara Kaba a Jawng ma ding sa langai re majaw chye ai daram chye n’ngai.

Ngai 1989 ning Myen mung mare kaba na Jawng ni hpe pat da ai ten Sara Kaba woi awn let galoi mung lahta tsang Jawng ngu ai n nga yu ai Laiza mare kaw lahta tsang Jawng lu hpaw hkra galaw mat lai wa sai re. Dai aten hkan Sara Kaba tsun shaga, n’gun jaw lai mat wa ai ga ni hpe myit dum yang kaja wa grai myit n’gun lu na zawn nga ai re. Kaja wa nga yang Sara Kaba gaw grai magrau grang ai, woi awn lu ai sara langai re. Myu tsaw myit hte hpring ai ngu n’na ngai Sara Kaba a Jawng ma ding sa langai hku n’na mu lu n’ngai. Dai majaw mung, Sara Kaba gaw grai mying pru, shawa hpung masha ni mung grai kam hpa lai wa sai re.

Raitim, dai ni Sara Kaba mying pru ai gaw amyu mi hku she rai taw nga sai. Jaw ai shut ai chyawm gaw ngai hkrak tup n lu tsun ai. Lai wa sai January shata hta na Wunpawng Mungdan Shanglawt Hpung, KIO, a daru magam ahkang aya kashun la hkyen ai re ngu n’na KIO Ginjaw kawn tsun n’dau ai lam ni a majaw e Sara Kaba hte Salang n’kau mi grai mying pru wa ai re. Shawng de gaw Sara Kaba a galaw ai lam, woi awn ai lam, tsun shaga ai lam ni a majaw mying gumhkawng lai wa ai raitim n’dai lang na gaw mang hkang hte lakap n’na mying pru wa ai hku she rai taw nga ai.

Kaja wa nga yang Sara Kaba a tsun shaga ai, myit sawn ai lam ni hte hkam la ai lam ni shai mat wa ai a majaw e byin wa ai mang hkang rai na re ngu ngai n shadu ai. Shi a kaja wa myutsaw, mungtsaw myit ni galai shai mat wa na n shadu ai. Hpa majaw nga yang Sara Kaba sharin shaga tsun lai mat wa ai ga ni hpe ngai adum ngu ai. Dai ni raitim shi dai hku sha rai na re ngu kam ai. KIO Salang ni January shata manghkang byin ai laman tsun mat wa ai ga manaw hku nga yang, “n’dai mang hkang gaw laja lana myutsaw myit (extreme nationalism) rawng ai Salang n’kau mi a hkam la ai lam shai ai a majaw byin ai re” nga tsun lai wa ai hpe na dat n’ngai.

N’dai lahta na ga gaw mai byin ai ngu shadu ai. Hpa majaw nga yang shawng de tsun shaga ai, myit sawn ai ladat ni gaw dai aten na masa ni hta hkan n’na htap htuk taw nga ai majaw re. Dai ten hta gaw “gasat ra ai, shalawt ra ai, magrau grang ra ai, myu hte mung dan hpe makawp maga ra ai, awm dawm ahkaw ahkang hpe lu ra ai” ngu tsun jahta ai aten re. Dai sha n ga tsun mung tsun ra ai ten re ngu mu mada ai. Dai ni gaw masa lam mung dai hku n rai wa sai aten re. Hpyen ngu ai wa hte jinghku hku n’na kanawn mazum let lu ging lu ang ai ahkaw ahkang hpe saboi ningtsa jahta n’na bawng ban mat wa na ngu ai aten rai mat wa sai. Dai re majaw laja lana myutaw myit rawng ai Salang ni hte n’dai ladat ni hpe dai ni na masa hte n htap htuk wa ai hku mu mada ai Salang ni a mu mada hkam la ai lam ni shai hkat wa ai majaw manghkang byin wa ai re ngu myit lu ai.

Ngai, dai ni na Wunpawng ramma langai hku n’na mu mada tsun mayu ai gaw, mungkan na gara rawtmalan hpung raitim kaga wa a rawtmalan ladat hpe hkan n’na rawtmalan yang awng dang lam lu la ai gaw nau n’na ga ai. Sha n ga rawtmalan hkrun lam, mung masa hkrun lam hta gaw aten masa ni hte jahtuk n’na htap htuk ai hku sharai n’na jawm galaw mat wa ai lam rai ra na re.

Anhte Jinghapw Wunpawng myusha ni a hpyen gaw Myen n re. N tara ai hku uphkang ai atsuya she rai na re. Dai majaw Myen mungdan kaw ganing re ai atsuya raitim anhte myusha ni a lu ging ai, madu ging ai ahkaw ahkang aya ni hpe pat shingdang ya ai ni gaw anhte yawng a hpyen ngu mai masat ai. Anhte myusha shada raitim dai ahkaw ahkang aya hpe pat shingdang ya ai ni gaw myusha yawng a kam hpa ai lam yawm wa ai sha n ga, htum wa ai maga rai na gaw ga lahtum n shut rai na re.

Dai sha n ga laja lana myutsaw myit ngu ai gaw dai ni na mungkan hta myiman n nga wa sai. Anhte, nang, ngai chye tsun chye htai ai hta she hkan wa na re. Myusha langai gaw mysha kaga wa hta grau ai amyu re nga n’na hkam la wa yang gaw shinggyim uhpawng hta n ru n ra byin shangun ai lam byin chye ai. Simsa ai hte rau shanu nga na lam ngu ai mung n nga wa na re. Hkam sharang ai lam ni mung n nga wa na re. Ngu yang anhte myusha ni anhte a Mung, anhte a Buga hta anhte lu ging ai ahkaw ahkang aya ni hpe n mai hpyi shawn ai ngu mayu ai mung n re.

Mungkan Majan No I hte II hta, tinang a myu gaw kaga myu ni hta grau ai, uphkang ging ai myu ni re nga n’na byin lai mat wa ai Mungkan majan kaba ni re. Hitler hte Mussolini yan mung tinang a Myu hpe sha madung dat ai, tinang amyu she kaga ni hta grau ai, grau ra ai ngu ai myit masa a majaw Mungkan majan woi shabyin wa ai yan re. “Might is Right” ngu ai hpe kam lai wa ai yan mung re. Dai ni na aten hta mungkan kaw na gaw n’dai myit masa hpe gyip gyeng ai myutsaw myit (chauvinism) ngu n’na tsun wa sai re. Uhpawng hta manghkang law law, madu mahkrawn byin shangun wa ai ningpawt mung re nga n’na mu mada taw ai ten re.

Hpa mi rai wa tim byin wa ai masa hte byin nga ai masa ni hpe jahtuk n’na grau htap htuk wa hkra jawm galaw shakut mat wa ai gaw htap htuk dik, mai kaja dik ai lam rai na re ngu mu mada ai. Anhte Myusha ni gaw n law la nga ai sha n ga ya she Myusha Mung Masa (Ethnic National Politics) ngu ai hpe gaw sharawt taw nga ai aten she re. Grai rai n’na mung masa lam hta kung kyang dum n’na mung masa galaw nga ai ni n rai na ma ai. Myusha ni mung mungmasa lam hta grai kung kyang myi hpaw ai mung n rai shi ga ai. N’dai zawn rai n’na Ethnic National Politics hpe gaw gap taw nga ai ten hta gaw myit n hkrum ai lam, dumbru dumbra re ai lam gaw hkrat sum lam a ningpawt she rai na re. Uhpung law wa magang n’gun ja magang ngu n’na gaw ya bai paw pru wa ai uhpung hpe woi awn ai myitsu Salang ni nan mung n hkam la lu na re ngu kam ai.

Rai yang dai ni mung anhte n hpang hkrat shi na re. Nang ngai yawng n’dai lam hpe myit dum let ta gindun rau lahkrip ra ra rai galaw sa wa yang she myu sha yawng a mai kaja ai lam hpye myit ai re ngu sawn la lu n’ngai. N kam hkat na zawn re ai lam ni hpe tawn kau saga. Sara Kaba Doi La hte mugun Salang ni, KIO myitsu Salang ni hte kaga myusha lamyan hta tsap nga ai uhpung ni yawng mung tatut hkrang shala myusha ni a shawng lam hpe jawm myit, jawm galaw rai mat wa yang she htap htuk na re ngu kam n’ngai.

Lahta na ga ngau gaw Alen Tsadoi a ningmu ni sha rai n’na The Kachin Post a ningmu ni n re ai lam chye shagun mayu ga ai.