Mungdan Uphkang Lu Lam Matu Shakut Ga

Duwa Maran Zau Aung

January 4, 2004 — Anhte a Jinghpaw Wunpawng Myusha ni gaw moi Myen Hkaw Hkam ni a prat kaw n’na gade a mayam mung n rai ga ai. Tinang Magam, Du, Salang, Hking Jawng Hkring mang hte rai, Majoi shingra kaw na yu wa ai gaw Hkrang hku majoi, Mali hku majoi, ya dai ni Myitkyina Majoi hte Sam mung Sinli du hkra yu hkrat chyam bra wa saga ai.

English ni Myen mung ting hpe zing la ai hpang she anhte myusha ni English a uphkang ai npu hta du mat wa ai rai nga ai. Dai aten hta Myen myusha ni mung English a mayam tai n’na, hpu nau Sam ni mung sinat kalang mi mung n gap ai sha a sum jaw kau ai lam labau hta chye lu ai. Raitim anhte Jinghpaw Wunpawng amyu sha ni gaw, Manmaw, mali hka lam hku lung wa ai English ni hpe Jinghpaw Wunpawng Mung dan shara magup, Laja ga, Mai kung ga, Sadung ga, Sima ga hkan aja awa hkap gasat wa ai lam labau hta mu lu nga ai.

Lahta Sam Mung maga de mung anhte Jinghpaw Wunpawng sha ni Sinli Hkaw lai kaw n’na gasat ai lam chye lu ai. Raitim English ni, anhte myusha ni a myit san seng ai lam, marai atsam ni hpe chye ai majaw majan simsa na lam tsun shangwi shapyaw wa ai majaw, n gasat mat ai lam chye lu ai. English ni mung Jinghpaw Wunpawng sha ni hpe gaw Myen hte n bung ai, ‘Kachin Hill Tribes Regulation of 1895’ ngu ai hte shang lawt jaw da ai madang hku sha up hkang ai re.

Raitim 1948, Myen Mung shang lawt lu ai hpang ‘U Hkru a hkang U Hka galai’ ai zawn, English a shara hta Myen lai rai n’na, anhte bum masha ni hpe kam ai hku up sha lai wa ai gaw, dai ni shaning 50 ning jan rai saga ai. Anhte bum nga masha Jinghpaw, Sam, Hkang, Kayin, Kaya, Mon, Arakan yawng hpe mung daw ni shamying shama masat ya masu n’na, kata de gaw Myen myusha ni a akyu a matu sha gaw gap nga ai rai nga ai.

Dai hpe dai ni, Jinghpaw Wunpawng sha ni grai dum ra saga ai. Jinghpaw Mung daw (Kachin State) nga n’na, gara kaw Jinghpaw ni uphkang ai Asuya, gara kaw Jinghpaw hpyen dap, gara kaw Jinghpaw balik dap nga a-ni? Moi No II majan a hpang hpaw da ai Kachin Rifles 1, 2,3,4,5 du hkra nga tim ya gaw, Myen ni yawng jahten kau ya sai. Jinghpaw Mung nga jang Jinghpaw Asuya nga ra ai. Hpyen dap, Balik dap yawng Jinghpaw ni woi awn ai hku rai ra ai. Myen hpyen dap, balik dap, yawng anhte Jinghpaw Mung hta n mai tawn da ai. Anhte a Jinghpaw Mung dan hpe, anhte nan up ra ai.

Dai majaw, 1961 ning February shata 5 hta Kachin Independence Army (K.I.A) hpaw n’na Shanglawt mungdan lu na matu rawtmalan hpaw hpang wa sai re. Raitim, 1994 ning February shata 24 ya shani KIO gaw Myen hpyen Asuya hte gap jahkring ai kaw n’na, anhte Jinghpaw Wunpawng sha ni Balen n rawng ai Lagat hte bung mat saga ai. Myen Hpyen Asuya hte rai n gap jahkring ai ten hta gaw, Jinghpaw Wunpawng Mung dan hpe Myen mung up, Jinghpaw mung up, rai kashun up lu ai hku re. Raitim ya gaw, Myen chyu up sha kau sai. Hopin, Monyin, wan leng dabang hkan, bum zawn tsaw hkra Maisak Mai lung ni hpe mai gan Mung dan du hkra, shan hte ra ai hku chyu kran dut sha kau ya masai. Anhte madu K.I.O Asuya ni gaw lungseng n’hkrun, Ja n’hkrun nga tim Myen hpyen Asuya kaw hpyi ra ai madang sha rai mat saga ai.

Ya mung anhte K.I.O ni hpe Miwa Gumsan mung jarit kaw shara kachyi myi sha jaw da ai re. Dai pyi ya Laiza mare kaw Myen hpyen dap ni gashun shara la na hkyen nga ai lam na lu ai. Shanhte Myen ni gaw anhte a Jinghpaw Wunpawng Mung dan ting madu sha nga ma ai. Anhte Jinghpaw Wunpawng myusha ni, mungdan shanglawt a matu du baw hkrat sum, sai hka lwi, bawng dung tsinyam hkrum, mare bu ga hten za hkrum n’na grai shakut lai wa sa ga ai. Raitim Myen a shat makai gaba chyu marin ai, masha lahkawng masum a majaw anhte du mayu ai ban dung shadaw de lawan n du ai atsam balen yawm mat ai re. Raitim ya bai myit mang hkrum, shajup pali ngang ngang hte bai shakut sa wa ga law.

Myen gaw anhte K.I.O hpe shaning law law gasat tim n dang ai. Dai majaw, Jinghpaw Wunpawng myusha hte K.I.O hpe dang na pala gaw anhte myusha kata kaw sha tam n’na gap dat ai nga yang, dai ni K.I.O ni shaning 10 ning jan gap jahkring ra mat ai hpe anhte dum ra ga ai.

Bai kaga lam langai gaw, moi Myen mung shang lawt rai n lu yang, anhte a Kanu Kawa, Du Salang n’kau mi, English ni anhte Jinghpaw Wunpawng sha ni hpe moi na zawn shaning law law naw up sha na tsang ai majaw, Myen hte shanglawt jawm la n’na hpang de bai garan pru lu na shadu ai majaw, Myen hte shanglawt jawm pawng la ai kau ai. Dai gaw anhte myusha yawng matu grai shut kaba nan rai mat sai.

Dai majaw 1948 ning kaw n’na Myen a uphkang ai n’pu kaw sha rai mat sai. Kachin State nga tim mying sha re. Mung dan hte Amyu a matu, madu madu uphkang na ahkang n nga ai. Dai majaw moi mayam n raitim 1948 ning Myen Mung shang lawt lu ai kaw n’na Myen a mayam rai mat saga ai. Dai ni Myen a mazaw gai (trouser) kata de gau ngwi ngwi shang wa nga ai hpe mung dum hprang ra saga ai.

Myen mung Democracy ningbaw Daw Awng San Suu Kyi (Maran Nang Aung San) mung, Myen sha re. Shi hpe mung ‘Shu a Rum Gumhtawn’ ai hku gaw n mai kam ai. Raitim shi gaw Kawa General Aung San a myit hte maren, bum nga mung chying sha ni a ahkaw ahkang ni hpe n mai pat ya ai hte, jaw ra ai hpe jaw ra ai nga n’na galoi mung tsun nga ai wa re. Bai ya Myen mung shigan de na Myen Hpyen Asuya hpe ninghkap nga ai hpung ni rai nga ai National Council of the Union of Burma (NCUB) hte National Coalition Government of the Union of Burma (NCGUB) ni yawng mung Democracy Federal rai ra ai nga myit hkrum nga ma ai. Nhkrum jang shanhte hpe mung gasat ra ga ai.

Aung San Suu Kyi bawng dung ai kaw na bai lawt wa ai hpang 2002 ning May shata 27 ya shani hta gawlaw ai maraw raw poi hta Duwa Maran Zau Awng (NLD - MP, Wai maw), Kachin National Congress for Democracy party kaw na Duwa Lahpai Zau Ing ( KNCD-MP, Sumphra Bum) hte Duwa G Bawm Lang (KNCD-MP, Jahpwi Lawhkawng) ni laika hte tang shawn tsun ai hta, Jinghpaw ni ra ai gaw ‘Federal’ sha re, dai n lu yang gaw kadai Asuya myi lung lung , Nang myi lung lung, gasat na sha re ngu tsun sai. Dai majaw anhte Chyurum Jinghpaw Wunpawng myusha ni Myen a mayam prat na lawt lu na matu myit mang hkrum let, moi Ji Wa ni shut ai zawn n shut hkra shakut sa wa ga law.

Duwa Maran Zau Aung gaw 1990 ning Ralata poi hta Jinghpaw Mung Wai Maw mare hta National League for Democracy (NLD) party hku n’na ralata hkrum ai Member of Parliament (MP) langai rai nga ai. Lahta na ningmu ni gaw shi a ningmu ni sha rai n’na The Kachin Post a ning mu ni n re ai lam chye shangun mayu ga ai.