Myushayi ni a Ahkaw Ahkang hpe Sharawt Ga

Shayi Seng

August 20, 2004 — Ngai hku n’na myushayi ni a ahkaw ahkang hte seng ai hpaji hpe hkaja ai shaloi, ngai shawng myit dum sumru dat ai gaw, anhte jinghpaw myushayi ni a prat hpe re. Myushayi ni a ningtsa anhte hkap la masat da ai ningmu gaw dinghku Num kaja rai ra ai, tsawm ra ai, myitsu ra ai, kanu kawa ga madat mara ai, hkrit gaya chye ra ai ngu ai lam ni rai nga ai. Dinghku hte htunghkring sharawt na gaw myushayi ni a lit chyu n rai, Num/ La lahkawng yan a lit rai nga ai. Raitim shaning law law wa anhte yawng gaw Num ni hpe n’ta dinghku zinlum ai kanu, kana lit hpe sha jaw lai wa sai re.

Shinggyin uhpung uhpawng law malawng hkap la da ai lam hta Num ngu ai gaw n’ta kata na lit hpe la n’na, La ni a makawp maga ai n’pu hta nga ai baw re ngu ai ning mu hpe galai shai ging sai. Num/ La yawng gaw shinggyin masha rai nga ai. Shinggyin ahkaw ahkang hpe anhte yawng shangai wa ai ten hta shinggyin hkum dep shagu lawm sa wa ai ahkaw ahkang re. Raitim myushayi ni a prat hta dip-rip garan ginhka ai hkrum ai lam gaw La ni hta grau law ai hku re.

Dai majaw myushayi ni a prat hta lam myu shagu hku dip-rip garan ginhka ai lam mat tsai na matu Convention on the Elimination of all forms of Discrimination Against Women, CEDAW, ngu ai yawng myit hkrum daw dan da ai laika hpe 1979 ning December 18 ya hta tang madun n’na, 1981 ning September 3 ya hta mungdan law law gaw tara shang yawng myit hkrum jai lang hpang wa sai hku re. Dai ni na ten hta, myit hkrum shanglawm ai mungdan yawng gaw 165 rai nga sai. Myen Hpyen Atsuya gaw 1997 ning August 21 ya hta myit hkrum ai lam hpe ta masat jaw sai hku re.

Myushayi ni a ahkaw ahkang hpe dip-rip garan ginhka ai lam gaw shinggyin ahkaw ahkang hpe tawt lai ai hte bung nga ai. Numsha hte Lasha lapran shinggyin ahkaw ahkang maren mara byin na matu gaw uhpung uhpawng, n’ta masha makau grupyin hta jai lang nga ai htunghkring manu nkau mi hpe galai shai na matu myit ra sai.

CEDAW, Daw (1) hta “garan ginhka ai lachyum Num/ La shai hkat ai lam hpe ningpawt shatai n’na ginhka ai lam, laksan byin shangun ai lam, masat da ai lam ni gaw lachyen lahka dip-rip ai lam ni rai nga ai.”

Jinghpaw Wunpawng uhpung uhpawng kata hta Num/ La shai hkat ai ningtsa dip-rip roi-rip ai lam grai nga ai? Ya dai ni shinggyin uhpung uhpawng shagu hta myushayi ningbaw marai kade wa nga a ta. Myushayi ni prat hpe shaning law law garan ginhka hkumpat da ai a majaw lam amyu myu hta myushayi ni hkrat sum mat wa ai re. Dai ni maigan myushayi ni mungkan lahkam hpe dep na matu hpaji shakut nga ai ten hta anhte jinghpaw myushayi ni gaw, Numsha kaja ngu ai manu, htunghkring manu a kata hta prat hpe daw dan na ahkaw ahkang sum mat wa nga ai re. Lasha ni a ning mu mung Numsha ni gaw n’ta bungli galaw, ma lu n’na nga ai baw re. N’ta dinghku hte htunghkring sharawt na matu, ra mara galaw na gaw Num ni a lit re. La ngu ai gaw gumhpraw tam na lit sha nga ai ngu hkap la ai dai zawn re ning mu ni hpe galai shai ra sai.

Dai lam ni yawng gaw mungdan up hkang ai Atsuya hte shinggyin hkum dep shagu hta lit nga ai re. Hpa majaw masha shada dip-rip garan ginhka mayu ai ta? Dai ni mungkan ga hta dip-rip zing-ri hkrum sha ai law malaw gaw myushayi ni hte ma kaji ni rai nga ai. Anhte shada n sharawt hkat yang, gara hku na anhte a myusha ni rawt jat lu na ta? Myusha langai galu kaba wa na matu gaw Num/ La yawng rau lit la galaw yang she mai byin ai.

Dai lam hte seng n’na byin lai mat wa sai mabyin langai mi hpe tsun dan mayu ai. No II Mungkan Majan, Second World War, hta Russia mungdan kaw byin lai mat wa sai lam re. Lasha ni yawng gaw majan pa de hpyen gasat sa ra mat ai. Dai shaloi majan pa hta ra ai laknak ni hte shat lusha ni hpe galaw shapraw ra na masha n nga mat ai. Dai zawn re mahkrum madup a majaw mungdan galu kaba na matu gaw La ni hkrai shakut n’na n mai ai lam hpe chye ai majaw Russia mungdan hta Num ni a ningtsa da ai ningmu galai shai mat wa ai re.

Myen hpyen Atsuya a myushayi ni a lam hte seng n’na tang madun da ai laika hta “the head of the household is the father, but it is the mother who plays a major role in rearing children…In Myanmar society, traditions and customs expect a women to control the purse, to prepare food, make clothing and look after the children” ngu mu lu ai. N’dai gaw Myen Hpyen Atsuya a Num ni ningtsa hkap la galaw sa ai lam re. Dai gaw shanhte hku n’na myushayi ni ningtsa makawp maga da ai lam re ai nga tim, n’dai gaw myushayi ni tsun nga ai myushayi ahkaw ahkang a lachym n re. N’ta dinghku lit hpe Num/ La lahkawng yang rap ra lit la ra ai lam sha re.

Dai ni myushayi ni hpaji hkaja na ahkaw ahkang hte ningbaw ningla tai wa na lam hpe anhte yawng myit yu ra sai. Shinggyin ahkaw ahkang ngu ai a lachyum hpa rai ta ngu ai hpe myusha yawng myit yu ga. Anhte a htunghking masa nkau mi hpe galai shai ra sai. Gara masa hku n’na anhte a htunghking hpe sharawt na, gara hku myushayi ni a ahkaw ahkang hpe sharawt na ngu ai hpe Nu, Wa, myitsu ni yawng myit yu ga.

Lahta na ningmu ni gaw Shayi Seng a ningmu ni sha rai n’na The Kachin Post a ningmu ni n re ai lam chye shangun mayu ga ai. Shayi Seng gaw Thai mungdan nga Jinghpaw Wunpawng myushayi sha langai rai nga ai.