Mungdan Gaw Sharawt ai hte Democracy Lamyan Ngu ai

James Lum Dau

December 17, 2003— Mungmasa ngu ai gaw masu magaw tara n lang ai baw re lam tsun nga ma ai hpe na wa yu saga ai. Hpa majaw nga yang, mungdan langai rawt jat wa lu na matu kaga mungdan nkau hpe ladat amyu myu hte asung jashawn nga ma ai. Dai lam hpe dinglik yu dat ai shaloi, kaga masha ni hpe asung jashawn lu ai majaw akyu lu la nga ai ni a matu gaw grai tara nga ai raitim, akyu jashawn hkrum ai ni a matu gaw n tara nga ai.

Dai majaw maga mi a matu tara n’na kaga maga a matu gaw n tara nga ai. Dai shaloi sum dum ai ni gaw amyat lu dum ai ni hpe grai n shawp ai ni hku nna matsa nga ma ai. Kaja sha nga yang, amyat lu nga ai ni gaw shanhte hta lit nga ai hte maren shanhte a amyu ni rawt jat wa lu hkra galaw nga ma ai majaw mara tsun hpa n re ngu hkam la nngai. Raitimung, asung jashawn hkrum nga ai ni gaw shanhte hpe kaga masha ni e asung jashawn nga ai kaw na lawt lu hkra ladat shaw na matu lit nga ai. Tinang galaw na matu lit nga ai hpe n galaw ai majaw hkam sha nga ga ai ngu n’na tinang a shut ai mara hpe mu ai wa gaw, tinang a hkum hpe gram la lu na re majaw rawt jat ai lam nga wa na re.

Karai Kasang gaw anhte hpe ra n rawng hkra hpan tawn da ya sai. Teng ai n teng ai, jaw ai n jaw ai hpe dinglik ginhka lu na matu machye machyang amyu myu mung hpan tawn da ya sai. Hpa majaw hpu nau langai sa hkalem ai hpe aloi sha kam kau ya ai i. La ma Karai Kasang jaw da ya ai machye machyang hpe lang ai rai yang, sa hkalem ai ni a hpang de mung hkan nang mat na nre. Dai sara masu ni a hpang e kadai nhkan nang ai rai yang anhte a uhpung uhpawng hpe gara hku sa jahten sharun lu na kun? Dai majaw tinang a hkum hpe mara shagun lu ai atsam nga wa ai shani kaw n’na gaw kahkyin gumdin ai n’gun kaba wa n’na anhte Wunpawng amyu sha ni rawt jat wa lu ai shani rai na re ngu hkam la let shakut sa wa ra saga ai.

Mungdan hpe uphkang ai ahkang aya gaw ladat amyu myu hte gasat yang dang ai shaloi lu wa mai nga ai. Uphkang ai power lu wa ai shaloi asuya the mungmasha ni yawng myit hkrum mangrum rai democracy hpe jawm gaw sharawt la yang sha lu wa mai ai. Dai zawn rai mungdan uphkang ai power lu wa na matu sut masa majan, hpyen masa majan, mungmasa majan hku nna gasat ai ni hpe dang kau lu na matu kaba htum ai laknak gaw shanhte a kata kaw dumbru dumbra byin wa hkra myi htoi masu ni hpe amyu htunghking hku, makam masham lam hku sumprat dawk ai hpaji lang let shang wa ai ladat gaw tsaw htum ai n-gun rai nga ai.

Mungdan gaw sharawt ai ta tut bungli hta American ni lang mat wa ai ladat gaw tsang hte tsang gaw sharawt wa ai majaw npawt n’hpang n’gang kang ai ladat re nga ai. India mung gaw 1947 ning kaw shanglawt lu ai hte npawt nhpang hku n’na gaw gap la ai lam nnga ai sha, kalang ta mungkan hta dam lada htum ai democracy mungdan rai sai nga n’na ndau shabra dat ma ai majaw rawt jat ai hta ningra ai lam ni nga hpe mu lu ga ai. Ndai zawn re ai ningmu ni hpe na lu ai shaloi, tinang a yaw shada tawn ai pandung de du wa lu na matu gaw kaning re ai policy tawn da timung, tek jum mat wa ai ladat gaw madung rai nga ai hpe mu chye lu nga ai.

Tinang a ningmu hte baw nu hpe dam lada ai hku hpaw tawn let maram yu ai shaloi masha ni galaw mat wa ai mungmasa ladat ni hpe angwi ngwi pra npra rai mu wa ai ngu hkam la nngai. Mungkan masha yawng gaw democracy ahkaw ahkang hpe ra sharawng ai ni hkrai rai ga ai. Raitim dai democracy ahkaw ahkang gaw, mari la nlu, hpyi la n lu, gasat la yang mung n lu ai baw re.

Ya dai ni na aten hta Myen mung a mung masa hpe yu dat ai shaloi, democracy, democracy nga n’na marawn nga ai ni gaw: (1) Mundan kata e byin nga ai majan hpe jasim kau na matu, (2) Mungdan simsa na matu (3) Mungmasha ni kan hkru kat na matu, (4) Mungmasha ni kahkyin gumdin ra ai lam tsun ai hpe rai n na yu nga ga ai. Majan matut gasat na matu, Sinna mungdan ni tinang a mungdan hpe economic sanction matut galaw na matu htingbu htingbyen ni hpaji jaw ai hte maren jawm marawn nga ma ai.

Dai zawn rai marawn nga na matu shingdu kaw n’na hpaji jaw nga ai ni hpe mara shagun na kun? Masha ni gaw shanhte a akyu ara lu wa na matu yaw shada let ja gumhpraw law law ma hkam n’na ladat shaw nga ma ai. Dai zawn rai galaw na matu gaw shanhte a lit nan rai nga ai.

Masha uhpung langai hpe asung jashawn mayu ai wa gaw, dai uhpung masha ni a myit gyip wa hkra ladat shaw chye ai hpe maram lu ai. Myit gyip ai lam rawt jat wa ai hte maren dumbru dumbra byin ai madang mung hkan rawt jat nang wa ai hpe maram lu nga ai. Shada dinglun hkat let mara shagun hkat magang, myit gyip wa magang, masha ni a asung jashawn ai lam madang tsaw wa magang rai nga ai hpe hpu nau ni yawng mu shajang nga sai.

Dai majaw awngdang ai lam lu wa mayu ai ni gaw, dam lada ai myit madang tsaw wa hkra shakut lu ai hte maren kahkyin gumdin ai n’gun hpe mung sharawt la lu nga ma ai. Dai zawn rai hkam la ai madang rawt jat wa ai hta hkan n’na shada shatan hkat ai lam, manawn masham hkat ai lam ni mung angwi ngwi yawm mat wa nna shada a n’tsa e myit tau ya hkat ai lam hta mung dam lada wa ma ai hpe grup yin kaw na mu la nga ga ai. Dai shaloi shanhte gaw masha ni a asung jashawn nga ai prat kaw na lawt wa let shanhte a shawng lam matu wanglu wanglang galaw mat wa lu ma ai.

Democracy ahkaw ahkang rai n nga ai mungdan kaw kaja ai policy rai n mai lang ai lam mu wa saga ai. Raitim htap htuk ai ladat hte awngdang ai lam lu wa mai nga ai. Ga shadawn tsun ga nga yang 1990 ning kaw Myen mung na ra lata poi gaw kaja ai policy hte galaw wa masai. Raitim dai mungdan kaw democracy rai n nga ai majaw ta tut bungli hta n’mai awngdang nga ai. Democracy madang kade tsaw hkra gaw sharawt tawn sai rai yang, dai gaw sharawt tawn ai madang hta hkan n’na sha ahkaw ahkang hpe jai lang mai ai.

Democracy ahkaw ahkang ngu ai gaw tsun mayu ai lam tsun lu nna galaw mayu ai lam galaw lu ai ahkaw ahkang re nga n’na tsun ai hpe na wa yu saga ai. Kaja nan democracy ahkaw ahkang gaw dai gaw sharawt tawn lu sai mungdan na masha ni hpe yu dat ai shaloi, tinang tsun mayu n’na tsun dat ai, galaw mayu n’na galaw dat ai a akyu ara gaw mungmasha a matu, mungdan a matu akyu pru ai lam rai u ga ngu n’na yaw shada let tsun shaga ai lam, galaw ai lam re hpe mu lu nga ai.

American mungdan gaw 1776 ning July shata praw 4 ya shani British asuya kaw na shanglawt lu wa ai ten hta, mungdan ting kaw majan byin nga ai. Dai shaloi asuya hte mungmasha ni kahkyin gumdin ai n’gun hte majan hpe jahkring kau lu hkra shawng shakut ma ai (Ceasefire). (2) Dai hpang mungdan simsa lam lu wa hkra matut shakut ma ai (Peace). (3) Mungdan simsa wa sai raitim mungmasha ni shat kaw si nga ma ai majaw democracy lam rai nmai shachyen ai hpe mu wa ma ai.

Dai majaw mungmasha ni hkru kat hkra ninggam mi hku nna bai shakut masai (Welfare). (4) Dai hpang kahkyin gumdin lam rai nga yang democracy lam marawn tim lachyum npru ai hpe bai mu wa ma ai majaw mungmasha ni a lapran e kahkyin gumdin lam lu wa hkra bai matut shakut wa masai (Harmony). Ndai lam yan mali gaw, democracy matut gaw gap na matu n lu n mai re ai n’pawt n’hpang nan rai nga ai. Dai zawn re ai npawt nhpang hpe gaw sharawt tawn lu ai hpang she democracy hpe byin mai ai madang kaw nna gaw sharawt mat wa ai rai yang shaning 230 ning daram na wa ai shaloi she dai ni na aten kaw mu nga ai madang hpe lu gaw sharawt la ma ai.

Lai wa sai 20 ning daram hta Beijing mare kaw Miwa Communist Ginjaw Salang langai tsun yu ai hta, “Anhte a ningbaw Mao Tse Dung gaw Communist ladat hpe ra nna n re. Raitim, anhte a mungdan hpe hpya sha garan la kau ai sinna masha ni hpe gawt shapraw kau lu na ladat gaw Russia ni galaw mat wa sai Communist ladat sha re ngu hkam la ai hte maren woi awn shakut sa mat wa ai.” Yawshada da ai pandung du ngut ai hpang she democracy lamyan de sa wa ai lam tsun dan wa ai. Raitim, dai hku hkawm sa wa ai shaoi mung democracy chyinghka hpe kalang ta hpaw kau ai n re sha mungchying sha ni hpe shanhte hkam la lu ai madang hta hkan n’na gau ngwi ngwi hpaw ya mat wa ra ai lam tsun dan wa ai.

Anhte gaw mungkan grup yin na masha ni hte ganawn sa wa ra ga ai. Raitim shanhte galaw ai ladat gaw tinang a amyu hte htap htuk ai rai yang gaw matsing la nna, shanhte a matu kade kaja tim, tinang hte n htap htuk jang gaw yu tawt kau ra saga ai. Anhte amyu ni hta ningmu dam lada wa lu na matu tinang a mungdan kata kaw shara madu sin nga ai masha ni nga ra ai zawn, maigan mungdan shara shagu hkan e mung nga bra sa wa ra ga ai. Kade daram rawt jat nga sai mungdan hkan hkan du hkawm mat wa ai raitim, n’pawt n’hpang rai nga ai tinang amyu ni a nga sa madang hte hkam la lu ai ningmu ni hpe maram chye let tinang amyu ni hpe htap htuk ai machye machyang jaw hkat nga lu na matu ahkyak kaba rai nga ai.

Tinang a mungdan rawtjap wa na matu yaw shada da ai yi ngam ni hta awngdang sa wa lu na matu n’pawt n’hpang rai nga ai mungkan a galai shai wa nga ai masa hte aten dep jahtuk nga lu na matu ahkyak kaba rai nga ai. Anhte a htingbu mungdan ni a n’tsa hpe yu dat ai shaloi, shawng de hpyen rai nga ai Miwa hte India ni mung mahku mahkau hpe shangang shakang wa nga ai hta n ga, mundan lahkawng a hpyen dap ni pawng n’na panglai hta hpyen gasat shaman ai ni lam ni galaw wa masai. Aja awa gasat hkat nga ai India hte Pakistan ni mung aten kadun hta mahku mahkau hpe shangang shakang hkat let, sut masa lam hta mung dam lada ai hku galaw mat wa magang sai.

Aten galu hta American tsun ai hpe madat mat wa ai Europe mungdan ni a ningmu mung galai shai wa let, American a n’tsa hta tawn mat wa ai UN a ningmu mung galai shai wa magang nga sai.

Ndai December shata 15 ya shani hta Thai Hkringmang Daju Thaksin Shinawatra kaw n’na mungdan 11 hpe saw shaga let Myen hpyen asuya ningbaw ni a seven point road map hte seng n’na Bangkok kaw zuphpawng woi galaw wa sai rain nga ai. Dai zawn re ai hta maigan mungdan ni kaw n’na SPDC hte NLD a n’tsa hta mu ai lam mung ram ram galai shai wa nga ai hpe mu lu ga ai.

Ya ten hta KNU ningbaw Gen. Bo Mya mung Myen hpyen asuya hte galoi mung n hkrum bawngban na nga tsun nga ninglen grup yin a masa galai shai wa ai hta hkan nna, hkrum shaga na matu mahtang daw dan mat wa ai hpe mu lu ga ai. KNU hte Myen hpyen asuya ni simsa lam bawng wa nga masai majaw refugee ni hpe yu reng nga ai NGO ni hte NLD a ningmu mung kalang ta shai wa magang sai. Miwa ni a madi shadaw ai shingdu n gun a majaw Thai masha kaba ni mung kam hpa ai myit hte Myen hpyen asuya a mungmasa awngdang wa na matu lam amyu myu hku n’na ta tut shakut nga masai.

Tinang a mungdan rawt jat na lam a matu tinang marawn mayu hku marawn nga ai ladat hpe koi yen let grup yin a mabyin masa hpe atsawm dinglik yu n’na yaw shada tawn ai pan dung de du wa lu na matu htap htuk ai ladat hpe mahtang madung tawn let lahkam htawt sa wa saga.

James Lum Dau gaw Thai mungdan nga KIO ginjaw Salang langai rai nga ai. Lahta na ningmu ni gaw laika ka ai wa a ningmu ni sha rai n’na The Kachin Post a ningmu n re ai lam hpe chey shangun mayu ga ai.