Laili Laika Shingwang hpe Gaw Gap Ga

The Kachin Post

February 1, 2002— Jinghpaw Wunpawng myusha laika ngu na mungkan hta laksan rai jai lang wa ai gaw 100ning jan sha rai shi ga ai. 1995 ning Mandalay mare kaw galaw ai Jinghpaw laika 100 ning hpring poi kaba hpe gaw Jinghpaw Wunpawng myusha ni yawng na myit dum nga na re ngu shadu ai. Dai majaw anhte myusha ni laika chye hti chye ka ai gaw masha amyu ni hte shadawn sharam yu dat yang grai naw hpang hkrat nga ai hpe mu lu ga ai.

Jinghpaw aga hpe Laika galai dat ya ai American myusha Dr. Ola Hanson ndai jinghpaw laika galai dat ya ai shani kaw na anhte myusha ni gaw laika lu ai amyu langai byin tai wa lu ai majaw grai kabu hpa rai nga ai. Dai shaloi shi madung dat na jinghpaw laika hku shapraw ai gaw Chyoi Pra ai Chyum Laika, Jinghpaw mahkawn mangoi laika, Akyu hpi laika hte English-Kachin ga htai chyum hpe sha mu lu ga ai. Ngut na 1913 ning hta dip shabra ai Jinghpaw ni aq Htung hking lailen ni hpe ka matsin da ai “The Kachins: their Customs and Traditions” ngu ai laika buk gaw Htung hking hte seng na tsawm ra hkum zup ai laika rai nga ai.

Shi na hpang e dip shapraw ai lalika ni lawmalawng mung Jinghpaw mahkawn mangoi laika buk hte Jinghpaw jawng kaji laika ni daram sha lu shapraw lai wa sai re. Ganing mi raitim dai ahking hta Jinghpaw laika hpe grau na madang tsaw, lang manu na matu garam shagreng lai wa sai myit su salang hpaji du ni hpe gaw anhte malap kau nami nga ga ai.

Anhte dai ni du hkra lang nga ai Jinghpaw laika gaw anhte amyusha ni nan ka galai la ai nrai tim anhte chyurum wunpawng sha ni yang lang ai laika hku na hkap la da sai re majaw Jinghpaw Wunpawng mung chying sha ni yawng dai ni na ahking hta chye hti chye shaga nga ra ga sai. Dai ni na ramma ni hpe yu yang mungkan hpaji chyoi ai ramma ni lani hte lani law htam wa nga ai hpe mu lu nga ga ai raitim anhte aq matu shangai wa ai kaw na chye ra ai Jinghpaw laika hpe laga maigan laika ni hti ai, ka ai zawn atsawm hpret hpret nga na nlu hti, nlu ka ai manghkang gaw dai ni na aten sha nrai duna ra ai anhte myusha ni aq gam maka aq matu grai tsang ra nga ga ai.

Hpa majaw dai hku byin ai ngu ai hpe sagawn yu dat yang madung dat ai lam masum hpe mu lu nga ai.Lam langai gaw anhte laika lu la ai shani kaw na lang wa ai Jinghpaw laika hpe 1962 ning Myen Hpyen Du Ne Win wa Myen mung uphkang ahkaw ahkang hpe hpyen dap ngun hte gare la kau ai shaloi kaw na Jinghpaw mung hta Jinghpaw laika sharin na ahkaw ahkang hpe tara shang dawm kau ya ai lam, English ni uphkang ai aten htaJinghpaw mung kata kaw laika sharin jawng hkan jinghpaw laika sharin ya ai lam hta grau na myen laika hpe madung dat na sharin ya lai wa sai lam hte anhte myusha ni hti hkaja na matu jinghpaw laika hku shapraw da ai laika ni grai taw ai lam ni hpe mu lu nga ai. Grau na anhte myusha ni nan tinang aq laili laika hpe manu shadan let hti hkaja na myit nrawng wa ai mung lam mi rai nga ai.

Dai ni du hkra na Jinghpaw laili laika rawt jat galu kaba wa ai labau hpe yu ga nga yang Jinghpaw laika hku dip shapraw ai laika lawmalawng gaw makam masham hte la kap na ka da ai ni she grau law nna laga ngam ai Mung masa, Hpaji Hprat, Hpaga yumga, Laili laika hte Galu kaba lam ni hpe matsu lam madun na ka shapraw ai laika ni hpe gaw mu hti lu na matu grai yak nga ai.

Dai lam ni hpa majaw byin pru wa ai ngu ai hpe sawk sagawn let tingang aq laili laika hpe gara hku rawt jat galu kaba wa na matu myusha yawng bawng ban jahkrup hpaji jaw let galaw sa wa na matu gaw dai ni na Jinghpaw Wunpawng myusha ngu hkap la da sai ni yawng aq shangai wa ai kaw na lawm wa ai nhkring nsa galaw ra ai lit kaba rai nga ai.

Jinghpaw laika hpe anhte amysha ni gade daram manu shadan na jailang ai nalang ai ngu ai hpe anhte myusha ni shani shagu hti nga ai laika buk ni hta tinang aq laika hku ka da ai laika buk gade daram nga ai hpe yu yang lu daw dan na re ai. Anhte myusha labau hta dai ni du hkra mung chying sha ni hti na matu Shi Laika ngu ai lahkawng sha naw mu lu nga ga ai. 1958 hte 1960 lapran daram hta Editor Zau Bawm dip shabra ai Jinghpaw Prat (The Jinghpaw Times) nga ai hte Yangon Jak Dakkasu jawngma Mading Hkun Htoo Editor galaw let 1998 kaw shi nan dip shabra ai Wun Rawt Journal ni sha naw rai nga ga ai. Jinghpaw Prat hte Wun Rawt Jouranl lahkawng yen ya teng hta dip shapraw ai lam nga mat sai majaw anhte ni lu hti na matu nami byin mat saga ai. Jinghpaw Prat hpe gaw Ne Win wa lung wa ai hpng e dip shabra na ahkaw ahkang dawm kau ya ai zawn Wun Raw Journal hpe mung Myen mung laili laika jep zawk yu dap de Journal dip shapraw na matu ntang shawn ai sha dip shabra ai majaw pat kau hkrum ai sha nga Editor hpe mung rim jep ma ai.

Jinghpaw Wunpawng myusha ni aq matu Dakkasu Jawngma ni shapraw ai magazine ni gaw Chyurum Shalat (Mandalay Dakkasu),Hparat Ning Hkawng (Yangon Dakkasu), Mi Htoi Ma Magazin ni hpe mung mu lu na rai nga ai. Raitim dai Magazin ni myusha ni aq lapran hta mu lu ai raitim lawmalawng gaw grai rasharawng ai hku hti ai ni gaw grai taw nga ga ai.

Grau nna anhte myusha ni gaw laili laika chye hti chye lang ai ngu ai aq zat lamang gaw myusha langai aq matu gade daram ahkyak ai lam hpe nchye na taw nga ai lam gaw manghkang kaba rai nga ai. Myusha langai aq laili laika mat ai shani gaw dai myusha mung mat mat na chyalu rai nga ai.Dai hku byin taw ai masa gaw anhte myusha kata hta laika ka sara ni grai taw nga ai sha nga dai laika ka mayu ai ni hpe laika ka mayu wa hkra gara hku ngun jaw na lam hpe nlu galaw ya lu shi ai majaw mung rai nga ai.

Dai ni na aten hta anhte myusha ni hku nna laiwa sai aten na zawn nrai ai sha tinang aq laili laika madang tsaw ai hku rawt jat galu kaba wa na matu galaw nan galaw ra sai aten rai nga ga ai.Ding rai galaw ai shaloi laili laika hpe myit lawm ai ni, hti hkaja mayu ai ni, manu shadan ai ni, laika ka mayu ai ni hte laili laika hte kanbau bungli galaw mayu ai ni shada da hting lu hting lai bungli galaw lu na matu ginwang shara langai jaw nan jaw ra sai hte myusha yawng mung dai lam hpe chye na hkap la ra sai aten rai sa ga ai.