Rawtmalan Ni hpe Dip Gamyet ai Myen Mung July 15, 2006
Anthony Davis & Edo Asif/ Janes Intelligence Reports, London
Lachyum Ginsi Madung Malawm 1. Myanmar a hpyen-hpa-up (military junta) ni gaw lam magup hta grau gwi gwi, myit ja ja, rai wa nga ai hte, Munghpawm a kaga amyu rawtmalan hpung ni hpang de adawt daru masa grau jat n’na madun ai, lang mung lang wa nga ai.
2. Dai rawtmalan hpung ni gaw, mung masa hku n’na mung shamu shamawt lu na yak mat wa, hpyen n-gun hku n’na mung grau kya mat wa, re ai majaw Yangon hpyen-hpa-up ni a matu myit tsang shara kaba n rai mat wa sai. Rawtmalan hpung ni hpe Yangon atsuya hku n’na, laknak jahkrat shangun, dai n rai yang ga-jarit balik tai shangun kau na lam de gawt mat wa ai hku rai wa sai.
3. Wa rawtmalan ni gaw, Myen hte mazum ai zawn zawn, yen koi hkat ai zawn zawn, rai n’na aten tam shana na rai ma ai; tim Sam ni mahtang Yangon atsuya a matu rawtmalan manghkang kaba hku matut grin na masa pru nga ai.
Myanmar a hpyen-hpa-up atsuya gaw, hpang jahtum na lang wuhpung kata e ning-awn gayau jashai la ai ten kaw hpang n’na, myit n-gun grau rawt jat wa ai zawn rai sai. Myen n re amyu ni hpe mayu kau na (assimilation), shing n rai yang shamyit kau na (destruction) ladat lang sa wa masai rai yang, dai ni gara hku rai wa nga ai hpe Anthony Davis hte Edo Asif marem yu n’na lawu de na report ka lajang tawn ma ai.
Rawtmalan ni hpe Dip Kamyet ai Lam
1990 e Hpang ai Hpyen-hpa-up Lailen 1990 ra-lata shingjawng shawa dawdan lam hpe n hkap la ai, ahpre kabai kau ai ladaw kaw n’na Myen hpyen-hpa-up (military junta) gaw, Sinna mung de n’na democracy maga de gayin wa na lam shadut ai hpe n madat ya mat sai re. Myanmar atsuya gaw, Sinna de n’na shadut ai lam hpe tsep kawp n hkap la ya ai majaw ya UN Security Council de n’dai lam tang bang dat ai kaw du sai. Dai hta n-ga, htingbu manaw manang rai nga ai Association of Southeast Asian Nations (ASEAN) hpung-shang ni hku n’na, Munghpawm Mungdan kata e ninghtan shai ai mung masa hpung ni (opposition party) ni a lapran e htinglu htinglai galaw na shakut ai hpe mung tsep kawp n hkap la ai, n hkraw ai.
ASEAN hpung-shang ni a lapran e shada hkungga let shaga hkat ai lam (constructive engagement) hku shakut yu tim, Yangon atsuya hkap asawng ai lam sha byin sai. Shaning 2005 hta SPDC gaw, tau n’na htingbu htingbyen ni hpe shana ai lam n-galaw ai sha, Mungdan a uphkang daju hpe Yangon n’na dingdung lam Pyinmana mare de htawt kau dat ma ai. Shaning 2006 hta Malaysian Maigan Dap Lithkam (Foreign Minister) Syed Mamid Albar, sa jahkrum na lam hta, shi hpe Malaysia a Maigan Minister hku sha hkap la lu ai, ASEAN a salang kaba hku n’na n hkap la lu ai, nga n’na abrawp abrap nga tsun shaga wa ma ai majaw n byin mat ai. Dai hta n-ga, Daw Aung San Suu Kyi hte hkrum nang ahkang n jaw lu ai, ngu tau tsun ma ai.
Thailand Mungdan gaw, Myen Mungdan a malai makau grup yin hkan na mungdan ni hte matut mahkai jinghku hku ya ai lam hta shakut dik ai mungdan re, tim Myanmar gaw Thai atsuya hpe mung abrut di kau da ai lam ya hte hkan byin sai. Shawng e kalang mi Myanmar myit hkrum n’na gawgap sharawt ai “Bangkok Process - Bangkok Masing Lam” ngu ai democracy sharawt mahkrun masing nga nga ai. Dai gaw, Myanmar hpe democracy maga de angwi sha lahkam mi hpang lahkam mi htawt sa wa na lam hpe lajang tawn ya ai lam re. N’dai a majaw htingbu htingbyen ni myit pyaw lu sai re. N’dai hpe bai sharawt na matu ya hte bawngban wa yang , Myanmar gaw kalang lata dai hpe n hkap la ai, nyeng n garu ai lailen lang ai. N’dai majaw Thai Sumtsan Salang ni yawn mat wa, myiman hten hkrum, masin pawt wa ai lam ni byin sai. Asian sumtsang salang kaba langai mi gaw n’dai hku tsun ai, “SPDC gaw n’dai aten hta grai ja dum, grai rai dum, gumrawng gumtawng rai let kawng garang taw nga ai.”
SPDC a Myit N-gun Kaba Myanmar hpyen-hpa-up du ni tinang a wuhpung shinggan e nga ai ni yawng mayawng hte matut mahkai ai lam hta gumrawng gumra gumshem ai akyang lang gwi ai gaw lam masum a majaw re.
Langai, kalang mi gaw, US shang shalau wa na kun, ngu tsang ai lam nga ai, dai ni dai hku tsang ai lam n nga sai. US gaw mungkan jut magup e yawng mayawng hkan galaw na atsam n lu ai ngu ai hpe chye na sai.
Lahkawng, mungdan hta rawtmalan gasu gamawt byin yu ai shara ni yawng hpe hpyen n-gun hte tsep kawp jum-tek kau lu sai ngu hpyen-hpa-up ni kam sai. Tatmadaw kata e mung, tsaw htum tsang kaw shada tingnyang gashun hkat ai lam loi nga tim, wuhpung kaba langai hku n’na gaw, n ru n ra re ai lam n byin ai ngu tsun lu ai. Dai a majaw “Myen Mungdan” a lamu-ga hte mung masa myiman hpe shanhte lu manat tawn sai ngu n’na Tatmadaw kata e yawng myit hkrum ma ai zawn re.
Masum, n’dai gaw ahkyak kaba htum ai lam re. Myen n re ai amyu ni hta, laiwa sai ten hta n-gun kaba dik ai hku rawtmalan lu ai amyu ni hpe jut e kanawng bang tawn n’na, pru lam pat tawn sai, gyit dun rawng tawn lu sai, ngu kam ai lam re. 1989-1995 lapran hta gap-hkat-jahkring (ceasefire) mat wa ai rawtmalan hpung 17 nga ai rai yang, yawng hte gaw, hpyen n-gun mat mat wa ai lam, simsa hpaga de mahtang shang lawm mat wa ai lam byin mat sai. N’dai ni a matu “amyu hkan mungdaw (ethnic nationality state)” gaw, laksan masat ya ai “special zones” hku sha lachyum pru mat wa malu ai.
Laiwa sai lahkawng ning hta, gap-hkat-jahkring hkap la ai ni gaw, hpyen n-gun kya mat wa sai re majaw Myen hpyen-hpa-up atsuya gaw grau ja ai hku manat shakyet dat ai hpe ya hkam sha ra mat masai.
N’dai hku byin wa ai sakse hpe June 2004 hta shawng mu mada sai. 2004 National Convention (NC) bai hkrum hpawng ai ten n’na laknak jum gap-hkat-jahkring ni hpe manat shaja bang wa ai lam mu lu ai. October 2004, Gen. Khin Nyunt hpe rim kau ai kaw hpang n’na laknak jum rawtmalan hpung ni hpe shawng tawn ai lawng-gawk hpe shagyip shachyat bang wa ai mahkrun hkan hpang wa masai.
Khin Nyunt hte Maung Aye Khin Nyunt gaw Myen n re amyu ni hte grau chye mazum ai, shanhte a nga shara hkan sa du jahkrum ai lam galaw ai, gap-hkat-jahkring hpung ni a ningbaw ningla ni hkau chyap ai hku mazum ai. Ya Gen. Maung Aye gaw grai shai ai masha re. Asian sumtsan salang langai mi n’dai hku tsun ai, “Khin Nyunt gaw, Myen n re amyu ni hpe hkungga let chye mazum ai, si mani rawng ai. Maung Aye (Tatmadaw Dap-up Daju) gaw, Myen n re amyu ni hpe n ra ai, yu shagrit n’na nyeng n garu ai akyang rawng ai.”
Maung Aye a ningmu hta, mungdan kata e hpyen hpung langai sha mai nga ai, dai re majaw dai hta shang lawm na, n shang lawm mayu ai ni laknak jahkrat na, dai n rai jang shamyit kau hkrum na, ngu ai hku myit ai wa re.
National Convention hte Hpyen-hpa-up Masa December 2005 hte January 2006 lapran hta NC kaw Hpyen atsuya masing masat tawn ai gaw-da-ai-tara (constitution) hkrang hpe hkap la na lam hte seng n’na sa hpawng ma ai. Dai de sa du yang, gap-hkat-jahkring hpung ni hte matut mahkai lam lithkam gaw Lt. General Thein Sein lit la tawn sai lam, ga jarit makau hkan na lam ni yawng gaw seng ang ai ginwang hpyen du kaba (regional commander) a lata e ap tawn sai lam ni hpe chye lu ai. N’dai lit ni gaw Khin Nyunt a rai yu sai re.
Gap-hkat Dingyang Hpung Ni Ga jarit lai ai hpaga lam kaba mat wa ai majaw Yangon atsuya hpe kalang mi grai dakan n’na dinghkat ai ni dai ni gaw kya mat wa ai, masha kayau kaya rai mat wa n’na shada kam hkat ai lam hta aja awa hkra mat wa sai. Hpyen atsuya gaw laknat ningnan lu lang wa sai, hpyen n-gun ningnan mung jat la lu sai re majaw rawtmalan hpung dingsa ni a matu grau grau yak mat wa lam rai wa sai. N’dai a majaw, gap-hkat n jahkring ai dingyang rawtmalan (nonceasefire groups) taw nga ai hpung, kalang mi hta hkringsa lam la tim dai ni bai rawtmalan sai, ngu lu ai gaw lahkawng sha nga sai. N’dai gaw, Karen National Liberation Army (KNLA), Myen Mung a sinpraw Thai Mung ga jarit marawn e ginra dung ai; bai Shan State Army-South (SSA-S, lawu Sam Mung Hpyen Hpung), Thai Mungdan a dingdung jut e ginra jung tawn ai ni re. N’dai hpung lahkawng mung dai ni hpyen atsuya aja awa dip shamyet wa ai hte hkrum nga ma ai.
KNU-KNLA KNLA gaw mung masa hpung KNU (Karen National Union) a hpyen hpung re; laiwa sai ten hta Sakhkung Hka sinpraw maga e ginra jung da ai. KNU gaw malawng maga Hkristan makam masham lam hkan ai ni re majaw Bukda Kayin ni hka garan pru mat wa n’na nhtang gasat ai kaw du ai, dai a majaw Kayin ginjaw kaba Manerplaw hkrat mat wa sai. Ya dai ni gaw Thai ga jarit Moei Hka mayan hkan n’na ginra kaji ni hkan dap jung n’na nga nga ai re.
KNLA gaw dai ni hpyen n-gun masha 2,000-2,500 daram naw rai n’na, ga jarit hka-nu mayan hku makoi nga ra mat sai raitim, ra wa yang Myanmar hpe tengsha naw shayak lu ai n-gun rai nga ai. 2003 ning hpang wa yang KNLA gaw, Mukdama Panglai hpunggaw masawn hkan n’na shachyaw nga ai Thailand de wan-sau-sama (natural gas) shalai la na pyun singgat (pipeline) hpe htim gasat jahkring kau dat lu ma ai. 2004 January shata hta KNU Ningbaw Kaba General Saw Bo Mya gaw Yangon de du n’na simsa gap-hkat-jahkring lam bawngban na matu General Khin Nyunt a manam hku sa shang du sai.
Gen.Khin Nyunt lajang hpang dat ai gap-hkat-jahkring lam gaw, shi hpe jahkrat kau dat ai kaw lam htum mat sai. Karen hpyen du langai mi ya hte sha Thai Mung na shi-laika langai a matu n’dai hku tsun ai, “N’dai Myen hpyan dap gaw, tsun ai gaw myu mi, galaw wa ai gaw amyu mi, rai nga ai; kam shut n’na anhte a shara yawm mat wa nga ai.”
Ya hte kade n’na ai ten hta KNU wuhpung kata e shada da n ru n ra rai wa ai lam a majaw Kayin rawtmalan n-gun grau yawm mat wa ai hpe mu ai. Shiga mahkawng ai ni kaw na chye na ai gaw n’dai hku re: 2005 December shata ga-ang daram e, KNLA 7th Brigade commander Colonel Nerdah Mya, KNU Ningbaw Kaba Saw Bo Mya a kasha, gaw Bangkok e Myanmar Sumtsan Salang hte simsa gap-hkat-jahkring lam sa shaga ai. Col. Nerdah wa gaw, KNLA Dapba #7 hte laksan, KNLA hku n re ai simsa lam galaw na lam tam wa ai hku re. Tim, Myanmar hpyen asuya gaw, kaga rawtmalan ni hpe laknak jahkrat na shadut nga ai ten hta, Kayin Dapba #7 hpe laknak jum gap-hkat-jahkring hpung hku bai lajang ya n’na hkap la ra ai hpe nau yak dum ai majaw n byin mat wa sai. Kayin hpyen hpung kata na myit hkrum rapra lam manghkang kaba langai hpe gan jahkring lu ai hku rai sai.
Sam Ni 1996 ning hta laknak jahkrat ai Miwa-Sam Khun Sa a Muong Tai Army (MTA) kaw n’na garan pru mat wa ai Shan State Army - South (SSA-S) gaw Yangoon atsuya a matu manghkang hku n’na matut byin nga ai. SSA-S a yaw shada ai lam gaw “Sam Myu-tsaw Myit” hpe madung tawn ai, Thai Mungdan ga jarit e mung ginra jung nga ai re majaw, Myanmar atsuya a mungdan shim lam hta tsang shara kaba langai hku rai nga ai.
Sam Mung a sinpraw hte dingda mayan hku SSA-S gaw dapba jung tawn nga ai, Thai shiga dap ni marem yu yang hpyen n-gun n law htum masha 7,500 daram re, ngu mu lu ai. Hpyen n-gun kau mi hpe Thai Mung Mae Hongson hte Chiang Rai ginwang ni hta bang tawn nga ai re. N’dai ginra ni gaw, Myanmar hpyen dap a matu galoi mung sa shang na yak ai ginra ni rai nga ai. Shaning 2001-22 hta Tatmadaw hpyen hpung ni rawtmalan hpyen shachyut n’na Thai ga jarit de kabye shang wa ai shaloi Thai hpyen hpung a amyawk sinat kaba a majaw law law si hkrum masai re. 2005 ning April shata e Tatmadaw gaw United Wa State Army (UWSA) hpe lang n’na SSA-S gasat wa yang, Mae Hong Son ginwang na Pang Mapha de hkra wa ai majaw Tatmadaw yaw shada ai majan kalang lata sum mat wa sai.
SSA-S gaw, Thai ga jarit mayan hte tsan ai hkan mung dap jung rawtmalan lam galaw lu na atsam nga ai ngu mung madun dan wa sai. Dingdung Sam Mung na rawtmalan hpyen hpung kau mi laknak jahkrat kau ai ten hta SSA-S a Sao Khun Kyaw woi awn ai Dapba 241 gaw hpyen ma mali-manga tsa daram hte dingdung maga de maden lung wa masai. Myanmar hpyen hpung ni hte law law lang katut n’na gasat gala byin tim Namhkam maga, Miwa, Jinghpaw hte Sam ga ni wa hkrum zup a jut de du hkra lung wa na hku shamu shamawt sai re. Lam n hku, hpyen n-gun n law ai majaw laknak jahkrat ra mat ai.
N’dai lam ni a majaw 2006 ginhtawng e gaw Myanmar hpyen hpung gaw SSA hpe ma-ja htim gasat wa na maka kap nga ai. N’dai hku byin wa na lam tau mu tawn ai ni law ai.
Sam,Thai hte Myen Ya aten hta byin wa ai lam madung masum nga ai; langai, Myen hte Thai atsuya lapran e hkuhkau ai lam hten mat wa ai majaw ga jarit de gasu dat na lam hpe Myen ni nau n tsang ra ai. Lahkawng, Myen hte mazum n’na ga jarit hpaga sharawt na matu Thai Prime Minister Thaksin wa gaw Kayin KNLA hte Sam SSA-S ni hte loi grau shagang la ai hku galaw dat sai; dai majaw mung Myen ni majan htim na chyinghka hpaw wa ai hku re. Masum, Sam ni hta mung rawtmalan hpung kaji kaba yawng hpe kahkyin gumdin n’na Sam Mung bai gawgap sharawt na lam ga shaga wa ai ten re; dai a majaw Myen gaw Sam hpe ya rawt gasat ra sai, ngu chye na ai rai yang n shut na re. N’dai aten hpe shalai kau yang hpang de grau yak na nhten.
Myanmar atsuya gaw SSA-S hpe dai zawn shayak dat ninglen gap-hkat-jahkring hpung ni hpe grau bai shayak ya dat wa sai. Mung masa salang ni hpe rim ai (Sao Hso Hten, Shan State Peace Council), hte ceasefire hpyen hpung Shan State Army North (SSA-N), Hsipaw e dap jung, Shan State National Army (SSNA) hpe jahkrit shama hkawm ai lam grau byin wa sai. Shan Nationalities League for Democracy mung masa hpung na Hkun Htoon Oo hte Sai Nyunt Lwin ni hpe rim ai, htawng bang n’na manu mana ja ai hku mara jahkrat jaw tawn sai.
2005 ning April hte May shata hta Myanmar a “Laknak hte Simsa Lam” gali galai galaw ai policy hte Palaung State Liberation Army hpyen hpung kaji, 1991 n’na gap-hkat-jahkring ai hpung hpe laknak jahkrat kau shangun sai. April hte July hta Lashio kaw galaw ai laknak jahkrat poi hta SSNA na hpyen masha lahkawng-masum-tsa laknak sa ap kau masai.
SSNA ning-awn Kan Yawd wa laknak jahkrat na hku dawdan wa ai majaw SSNA hta na Colonel Sai Yi woi awn ai hpung bai garan pru mat wa n’na SSA-S de bai shang, Thai ga jarit na Loi Taileng de sa htawt mat wa masai.
Ya SSA-N Hsipaw kaw laknak naw jum tawn n’na ngam ai ni gaw General Loi Mao woi awn ai hpung re. Lashio kaw n’na Myanmar Dingdung-Sinpraw Ginra-up gaw teng sha shamu shamawt wa sana re. N’dai ai majaw SSA-N a Dapba 3 gaw Mandalay-Lasho motor lam e dingda maga de htawt ra mat wa ai hku re. Thai Mung Chiang Mai e nga ai Sam salang langai mu lu ai gaw, Myen ni SSA-N hpe Sinpraw ga jarit maga de kanawng kau dat na, laknak jahkrat mayu ai ni hpe sut hpaga galaw sha shangun na, mahkrun rai mawt nga ai, ngu mu ai re.
SSA-N gaw byin mai ai hku rawtmalan nga lu na lam tam na sha re, tim hpang jahtum e gaw, SSNA a manghkang zawn, wang shinggrup tawn kau ai kaw du wa na nhten.
Kachin-Jinghpaw Ni Myanmar a dingdung punding e shanu ai amyu rai nga ai; shawng kalang mi hta gaw, Kunmyunit n re ai rawtmalan hpyen hpung kaba htum (Kachin Independence Army, KIA) hpe sharawt tawn lu ai ni re. Tim dai ni gaw, hpyen hku n’na mung, mung masa hku n’na mung, ayai aya dumbri dumbra she rai mat masai. Bawsang ginhka hkat wa ai majaw mung, SPDC e garan ginhka kau n’na n-gun shakya kau ya n’na up-sha ai ladat a majaw mung, dai ni gaw SPDC hpe lachyum pru ai hku adawt dinghkat na atsam n nga mat sai daram re. N’dai shara gaw ga jarit mung re, maling mala hte nhprang sut grai law ai shara re. Dai ni gap-hkat-jahkring hpung masum laknak naw manat tawn nga ai.
KDA Mahtu Naw woi-awn ai Kachin Defence Army (KDA) gaw lahta Sam Mung Kutkai ginwang e dapjung tawn nga ai, tim shawng e gaw KIA a Dapba 4 rai nga ai. 1991 hta gap-hkat-jahkring la kau sai. Dai aten n’na kani hte kaga rai hpaga galaw sha mat wa ai hku sha rai sai. Dai ni hpyen masha 500 pyi n du mat na sai, Tatmadaw jaw ai n-gu sha ra mat, motor sau mung lang ra mat masai. Myanmar hpyen hpung lama laknak jahkrat kau shangun wa yang jahkrat kau ra na ma ai; dai hku byin n byin gaw mung-masa hte she seng na re, hpyen masa hku manghkang n rai sai.
NDA-K Miwa-Jinghpaw Mungdaw ga jarit Pang Wah mare e dapjung ai New Democratic Army-Kachin (NDA-K) gaw, Yangon atsuya a matu KDA hta pyi grau loi ai manghkang re. NDA-K gaw 1968 hta KIA kaw n’na garan pru mat wa ai nhtawm Communist Party of Burma (CPB) hte shang pawng mat wa ai hpung re. 1989 hta CPB hpe amyu hkan n’na hpung garan ginhka kau dat ai shaloi Kachin amyu hpung hku bai byin pru wa sai. December 1989 hta ningbaw Ting Ying gaw hpyen atsuya hte gap-hkat-jahkring (ceasefire) la sai. Dai aten n’na ga jarit hpaga lam hpe madung hku shachyut mat wa sai.
NDA-K hpe Yangon hpyen atsuya aloi sha gajam sha lu ai sakse gaw September 2005 hta byin ai manghkang hta atsawm mu lu nga ai. Ningbaw Ting Ying Miwa hte chyu mazum n’na hpaga galaw ai ngu mu ai majaw hpung kata e ga-li ga-law n ru ra rai wa ai ten hta Ningbaw Ting Ying Yangon de sa mat wa ai shaloi Amu Madu Layawk Ze Lum gaw NDA-K ana zing kau dat sai. Shata lahkawng lai ai hpang kalang bai gasu wa n’na Ting Ying hpe bai sharawt tawn sai. N’dai mabyin a akri akrai hpe sawn yu ai shiga masem ai ni chye lu ai gaw, NDA-K kata e byin ai lam yawng mayawng hpe Tatmadaw a Dingdung ginwang dap-up daju wa yawng lajang shabyin dat ai hku rai nga ai. Dai ni NDAK hpe laknak jahkrat na matu SPDC atsuya grau shaja wa nga sai.
KIO hte KIA 1961 e hpaw hpang ai KIA hpyen hpung hte mung masa daw Kachin Independence Organization (KIO) mung, KDA hte NDA-K hpe dip shakyet ai zawn hkam sha ra mat wa sai hpe mu lu ai. Ning-awn ningshawng rai ai nkau mi a sat lawat hte seng n’na wuhpung kata e gumdin gumhkak lam hta hkra mat wa n’na woi-awn lu ai lam hta aja awa hkra mat wa nga ai. Dai ni amyu shawa ni nan KIO ning-awn ni hpe n ding n man re ai, Tatmadaw hpe sha hkan aku masawp ai ni ngu ai hku chye mat wa ai lam bying sai. Dai ni Ningbaw Kaba Lamung Tu Jai re; gap-hkat-jahkring hpe 1993 myit hkrum ai re. KIO uphkang ai buga ginra hkan e hpaga yumga lam ahkaw ahkang dut sha ai hta Miwa hpe chyu jaw ai ai ngu n’na Malizup Zau Mai hpe 2001 hta Ningbaw Kaba kawn jahkrat kau dat ma ai. Shi kaw na ahkang lekmat mari la ai Miwa lauban ni lawhpa ai, maling mala hka-shi-hka-nu hpe n sadi ai majaw manu mana htenza mat wa ai lam byin wa ai.
2004 hpang ai ten hta kalang bai ayai aya rai wa ai kaw KIO salang kaba tsawm ra hpe shapraw kau dat sai; dai hta shiga mahkawng dap Col. Lasang Awng Wa lawm mat wa sai. Shi NDA-K de shawng shang wa ai, tim Tatmadaw shadut ai hte maren, Kachin Solidarity Council ngu ai mung masa hpung ahkyep kaji langai bai sa hpaw tawn sai.
Hpyen n-gun kaba dik ai ten, 1980 htum wa maga e KIA gaw brigade mali hte headquarter dap, yawng hpyen masha 8,000 re. Dai ni gaw brigade ginwang masum (3?) hku garan tawn n’na ntsa lam sha yu yang hpyen masha 5,000 daram naw rai nga ai. Tim lawu tsang du ni myit n pyaw myit daw mat wa ai lam law law byin nga ai majaw hpung kata e n ru n ra bai byin wa mai nga ai. KIA a mahkrun hpe azin ayang sawn aru yu ai ni a myit hta hpyen hpung majan rawt ai atsam hte aten lai mat sai, ngu mu lu ma ai. Sinna de na hpyen du langai mu lu ai n’dai hku re, “KIA a asak aprat kaji ai daw gaw bai gasat mayu na sha re, tim hpang jahtum tsun ga nga yang, gumhpraw n lu ai, laknak n nga ai, chyu pala n lu ai manghkang nga nga ai.”
United Wa State Army Gap-hkat-jahkring (1989) la tawn ai rawtmalan hpyen hpung ni yawng hta wuhpung hku n’na ahkum ara myit hkrum mangrum rai grin nga lu ai gaw United Wa State Army (UWSA) sha re. WA hpyen hpung kaba hpe division hku ginhka tawn ai, dingdung hte dingda hku ginra garan tawn nga ai; aten tup hpyen n-gun 20,000 (mun lahkawng) daram nga ai, ra wa yang kahtawng makawp maga hpung ni hpe jat bang la jang n-gun 25,000 daram kaba nga ai.
1989 e gap-hkat-jahkring la ai hpang USWA gaw tinang a hpyen hpaji sharin ginra ni matut hpaw tawn ai, du jawng matut hpaw tawn ai, laknak hpe prat dep hkra tsang sharawt la ai - grau n’na Miwa kaw na Kalishnikov jak sanat hte ntsa pyenli hpyen hpe makawp maga na matu shamu shamawt mai ai HN-5 laknak ni lawm ai. Hpyen majan lam hpaji hkan ai ni yu yu yang, hpung kaji hku garan n’na gasat gala ai ginra hkan Wa gaw Tatmadaw hta grau kung ai, grau laram ai ngu mu ai.
N’dai zawn hpyen masha n-gun hte laknak n-gun matut shagreng tawn lu ai gaw Miwa hte tutnawng matut mahkai ai lam greng ai majaw re. Wa amyu lakung ga n hkrum hkat ai shara hkan Miwa ga lang ai, Miwa hpyen hpaji sharin la ai ni woi awn ai, ga shadawn Commander-in-Chief (dap-up daju) Bao You-xiang, Miwa ga lang ai wa re. UWSA a Ningtau Amu Madu General Xiao Ming-liang gaw Miwa mung e shangai ai Wa re. January 2005 hta si mat wa ai Ningtau Dap-up Daju Li Zi-ru gaw Yunnan Miwa rai n’na CPB masha hku du shang wa nga ai. N’dai ni a majaw Yunnan ga jarit hku n’na makoi magap tawn ai laknak hpaga lu galaw nga ai, dai majaw Wa ni a hpyen n-gun n kadawn ai, akung azet rai nga ai.
Wa ni gaw Tatmadaw hpe garum ai hku n’na Sam hte gasat ai hta laiwa sai shi ning daram gasat shaman tawn lu nga ai. N’dai a majaw company tsang hku mung, battalion tsang hku mung, majan rawt hpyen n-gun shapraw ai lam hpe shaman la lu nga ma ai. 1994-6 laman MTA (Khun Sa hpung) hte gasat ai, dai hpang SSA-S hte gasat sai re.
Tatmadaw hte Wa N’dai aten hta mu lu ai gaw, Tatmadaw gaw Wa hte garai n gasat mayu na re, ngu ai lam re. Wa hte chya hkat wa yang Sam ni a matu akyu kaba wa na lam hpe SPDC mu nga ai. Dai hta n-ga Wa hte gasat ai majaw SPDC hte Miwa a lapran e hkra wa na maga hpe mung tsang ra nga ai. N’dai lam ni a majaw sadi nga timung, Yangon atsuya gaw Wa hte matut mahkai ai lam byin mai ai hku hkan shayak na hkinjang tut tam nga ai.
January 2005 hta US tara rung kaba langai kaw n’na UWSA hpe ka-ni hpaga lam hta shang lawm ai ngu dawdan sai re; dai hpang Wa ni ka-ni hkailu hkaisha lam hpe hkan shamyit hpang ai poi galaw ai de Yangon atsuya kasa n dat ai, Wa hpe myiman hten shangut masai. Myen ni n hkap la lu ai lam gaw, Wa ni Miwa laika hku dip shabra ai laika hta Wa ga hpe “Wa Bang”, Wa “mungdan” ngu ka tawn ai hte seng ai, ngu ma ai. Myen hpyen atsuya gaw Wa buga hpe “Special Region Number 2, Laksan Masat Buga #2” ngu sha masat tawn ai, mungdan/mungdaw hku n hkap la ai lam re.
September 2005 hta ka-ni hpraw kilogram 496 gun ai UWSA hpung langai hpe Kengtung de yu wa ai lam hta Tatmadaw hpyen hpung hkap rim sai. Shiga jaw ai gaw Miwa re ngu chye lu ai. Tsawm ra yak hkat mat wa ai majaw Myen hpyen hpung hpe Yangon n’na gap na ahkang jaw dat wa ai shaloi Wa ni laknak jahkrat n’na rim hkam sai. Wa hpyen hpung hpe woi awn ai wa gaw Wa Du Daju Bao You-xiang a bau la ai shadang sha rai nga ai. N’dai a majaw Wa ni gaw, Myen e mahkam sharawt tawn ai ngu ai hku sawn la ai majaw myit machyi hkat mat ai lam byin sai. N’dai zawn Wa ni kaya hkrum ai lam a majaw Yangon atsuya gaw Wa hpe mara shagun layung madi na lam pru wa nga ai. Gen. Khin Nyunt a prat e gaw Wa ka-ni hpaga hpe n mu masu ai policy lang sai; dai ni gaw adawt ra ai kaw adawt na hku bai rai wa sai.
Wa hte Miwa N’dai aten hta Wa hpe Beijing n’na mung grau sadi ai hku yu yu wa nga ai. Dai a majaw Wa UWSA hte Miwa lauban ni Miwa Mungdan e tara n shang ai amu hpe Wa hkran e sa galaw ai lam, nang ai baw hpaga, hpaida hte shawa num nampyaw lam ni hpe rim pat hpang wa sai. Wa buga a mare kaba Panhsang, Mong La ni yawng hta hkra mat wa ai hku rai sai. Mong La e gaw UWSA hte jinghku hku ai Sinpraw Sam Hpyen Dap (ESSA) hpaga hte nampyaw galaw sha ai ginra rai nga ai.
Shawng Lam
Myanmar a hpyen-hpa-up atsuya du ni gaw Myen n re amyu rawtmalan hpung ni law malawng hpe lu dip gamyet tawn sai ngu myit mu myit dik na lam tengsha nga nga malu ai. Mung masa hku n’na mung jum manat tawn ai, gap-hkat-jahkring ai majaw laknak n-gun mung grau kya mat wa shangun ai, dai majaw gap-hkat-jahkring hpung ni Yangon atsuya a matu tsang shara n rai mat wa sai. Shawng lam hta n’dai ni hpe laknak jahkrat mahkrun de shading n’na gau na, shing nrai buga shim lam balik shatai kau dat na, laksan masat ya ai ginwang ni hta ahkaw ahkang loi li jaw n’na shangut kau na hku rai wa nga ai.
Wa hpe laknak jahkrat shangun n’na laksan masat ginwang e nga shangun na lam gaw loi grau yak na re. Hpaga lam sharawt n’na masat ya ai ginwang hpe National Convention (NC) hku n’na “ahkaw ahkang jaw ai laksan ginwang” ngu lajang ya yang lani mi hta byin mai na nhten. NC hte n kam hkam ai myit hpe masawp shazim ya ai hku rai nga ai.
Shawng lam de yu yu yang Yangon atsuya a lit madung gaw Sam rawtmalan hpe shamyit na lam re. Sam rawtmalan gaw pawt grai sung nga ai; Thai atsuya SSA-S hte makyit mahkai lam hpe aloi sha n tat na re majaw n’dai gaw tengsha yak ai manghkang re.
Bai n’na, tinang a matu grau tsang wa nga ai UWSA gaw, Tatmadaw Sam hte gasat ai kaw shawng na zawn bai garum mayu na kun? Sam ni mung Wa hte n shaga na re ngu sawn la lu na kun? N’dai gaw Sam Mung e nga nga ai hpyen n-gun hpe kadai wa gara maga de lawm na, ngu sawn ai hta ahkyak dik ai lam ni rai nga ai. SPDC Sam Mung hpe lu dip gamyet na kun ngu ai hpe sawn yu na matu N’dai lam ni hta madung hku wa hkra nga ai.
Myanmar a Mungdan Simsa Lam hpe Dinglik Yu ai Lam
Grai na mat wa sai mungdan kata e gasat gala byin ai lam hpe hpyen atsuya democracy uphkang htung n hkap la mayu ai majaw re, ngu ai hku sha mungkan e chye na ai daram re. Munghpawm ayai aya rai mat na hpe shingdang mayu ai majaw mi rai rai, tinang a ra hkan ai lam a majaw rai rai, Yangon atsuya gaw uphkang ana hpe n tat kau mayu nga ai. Dai re majaw tinang hte nhtan shai ai ngu mu ai mung shawa shamu shamawt lam yawng hpe hkan shingdang ai, abrut abrat zingri zingrat di dip gamyet tawn nga ai. Dip gamyet ai uphkang sat lawat a majaw, 1988 e jawngma ramma ni woi awn ai rawt garu lam zawn, bai byin wa na hpe tut tsang ra nga ai. Shawng na lang hta shawa law law gap sat hkrum sai re.
Laiwa sai ten hta National League for Democracy (NLD) hpe mungdan shinggan hkan akyu ara garum ntum tam ra ai aten hta, sharen dat, shakyin dat rai n’na akyu tam let lang lai wa sai. Dai ni gaw grau n’na ja ai hku, n sharen mayu ai maka kap wa sai.
2003 May 30 e hpang n’na myit-masa nhtan shai ai mung masa hpung ni hpe dip gamyet hpang wa sai. Sagaing Ginwang Monywa mare e Daw Aung San Suu Kyi a hkrun lam hkawm wuhpung hpe htim adup abyen n’na tsawm ra sat hkrum sai. Daw Suu Kyi hte NLD Ningbaw U Tin Oo hpe Insein hte Kale htawng ni hta rim bang kau ma ai.
NLD hpe n’dai zawn dip gamyet zingri ai majaw SPDC hte democracy shabyin na lam a lapran e grau tsan gang mat wa sai; Myanmar mungdan a gaw-da ai tara lajang na ngu n’na shaga ai National Convention de NLD n sa lawm ai.
Gen. Khin Nyunt hpe rim shapraw kau ai re majaw sharen ai hku amyu bawsang ni hte mung, mung-masa hpung ni hte mung, matut mahkai ai lam gaw n mai byin na zawn rai mat wa sai. Khin Nyunt wa gaw galoi mung ra ai hku hkan n’na NLD hte Daw Suu Kyi hte man-hkrum dung shaga ra yang shaga na re, ngu ai hku sa ai re.
Ya na zawn yawng mayawng hpe dip gamyet ai hku sa ai, myit hkrum mangrum rai wa lu na lam hpe n tam ai, SPDC marit ai lam hpe chyu mungdan a ntsa jaw bun ai re majaw, n’dai atsuya hpe n ra ai shawa mana maka law mat wa nga ai. Dai re majaw gasu gamawt byin wa mai na re. Timung, ya aten hta SPDC a n-gun grai kaba ai hte shawa jum-tek ai lam dam lada ai majaw shawa rawt gasu ai lam mi n byin mai na kun, n chye tsun hpa re. Uphkang atsuya a ginra madung hpe shawa dawtsa law ai Yangon n’na n law ai Pyinmana de htawt la kau ai gaw shawa gasu na hpe tsang ai lam a majaw laksan re.
N’dai gangau hpe ai: Janes Sentinel Security Assessments kawn lajang shapraw “Myanmar Faces Down its Armed Minorities” ngu ai hpe Dr. Maran La Raw kawn ga gale lachyum shaleng tawn ai re.
