KIA Rangrut Sa La Ai India-Mizo Rawtmalan

Maran Brang Di

February 7, 2004 — Anhte Jinghpaw Wunpawng myushan ni hta Wunpawng Mungdan Shanglawt Hpung KIO woi awn galaw sa wa ai Myusha yawng a awm dawm shanglawt lu na matu rawtmalan hpaw hpang wa ai gaw 44 ning lai wa n’na Myen hpyen Atsuya hte gap hkat jahkring tawn ai mung 10 hpring wa ai ten du wa sai rai nga ai. Shaning 50 ladaw de lahkam wa nga ai anhte myusha ni a rawtmalan hpe KIA hpyen dap hta rangrut sa la n’na rawtmalan hpang wa ai India mung na Mizo myusha ni a rawtmalan hkrun lam hte shingdaw yu dat ai shaloi ram ram myityu hpaji la na lam ni nga ai hpe mu lu ai.

Mizo (Lushai Hills) gaw India Northeast kaw, Mizo Hkang ni na mungdaw langai rai nga ai. Naga myusha rawt malan ningbaw kaba Angami Zapu Phizo na Naga rawt malan hpyenla ni New Delhi hpe ninghkap rawt malan ai shaning (10) ning hpang, Delhi Atsuya hpe, rawtmalan wa ai hpung gaw Lushai Bum na Mizos ni rai nga ma ai. Mizo rawt malan byin hpang wa ai ningpawt gaw hku hku, “shat lu sha n nga mat ai” (famine) majaw re.

Ndai hpe Mizo gahkum hku “Mautam” ngu nga ma ai. Shat lu sha n nga mat ai majaw Mizo ni gaw “A famine Fighting Squads” kaji langai hpe hpaw hpang wa ma ai. Ndai hpe The Mizo Famine Front (MFF) ngu n’na, dai uhpung hpe ningbaw Laldenga woiawn ai rai nga ai. Hpang de, The Mizo Famine Front gaw The Mizo National Front (MNF) hku Mizo myusha rawt malan lam de gale mat wa nhtawm, awm dawm shanglawt (independence) hpe shanhte a pangdung hkun masing masat let rawtmalan sa wa sai rai nga ai. Dai Awm dawm shanglawt hpe hkam sha lu na matu Mizo amyu ni gaw masha, ja-gumhpraw, malu masha, ninggun atsam marai, hpaji hparat ni hpe ap nawng bang wa ma ai.

Mizo National Front rawt malan hpang wa ai ten hta, India Atsuya gaw MNF hpe laja lana ahkyak n tawn nga ma ai. Mizo Rawt Malan ningbaw kaba Laldenga hpe madi shadaw ai lam loili sha nga ai, ngu myit sawn la ai majaw rai nga ai. Delhi Atsuya gaw Laldenga hpe ahkyak laja lana n la nga ai ten hta, Mizo ramma ni hpe kahkyin kumdin la nhtawm, laknak lang kasat gala na masing hpe n-gun dat, laja lana gawgap let, sinat laknak machyu pala ni hpe mai byin ai mdaram, jahkum la wa nga u ai. Sinat laknak, hpyen arung arai, hpyen machye machyang grau lu la na matu, Laldenga gaw shi hpyenma hpung langai mi hpe Bangladesh mungdan de sa dat nhtawm, Laldenga matsun hte maren bai ninghtang wa ai. Angwi ngwi hte Laldenga na Mizo National Front gaw maigan makyit mahkai mahkri shawn ai lam law wa let, Delhi Atsuya hpe dingbai dingna galaw ya lu ai madang du wa nga ai.

Jinghpaw Wunpawng buga ginra (Kachinland) hta KIA (Kachin Independence Army) hpe Naga Rawt Malan (NSCN) ni sa matut mahkai ngut ai hpang, Mizo Rawt Malan (MNF) ni bai du pru wa nga ma ai. KIA ningbaw ningla ni hpe sa matut mahkai ai Mizo ningbaw wa gaw Laldenga rai n’na, shi hte shi a magrau grang ai hpyenma (100) daram gaw KIA ginra de 1971 ning hta du wa ma ai. Dai hpang, Laldenga hte shi hpung hkan nkau gaw Miwa Mung de lai sa n’na, Chou En-lai hte Miwa communist ningbaw ningla ni hpe sa hkrum bawngban ma ai. Miwa Atsuya hku na mung Laldenga hte Mizo rawtmalan hpe madi shadaw wa sai rai nga ai.

Miwa Communist Atsuya mung tinang a hpyen dingsa India hpe dingbai dingna shalau na matu Mizo hte Naga hpe jumtek na matu, ahkaw ahkang kaja re, ngu ai hpe hkapla nga ma ai. India Northeast ginra hpe kasu kabrawng tawn na matu, ginlam kaja re hpe mu mada da nga ma ai. Ndai ten kaw, Mizo National Army hta sinat laknak hkum hkum tsup tsup hte re ai Mizo hpyennum hpyenla (7000) ram nga sai rai nga ai. Mizo hpyen hpung uphkang daju hpe Bangladesh mungdan hta ningpawt tawn jahkrat da lu ai majaw MNF ni a Mungkan shara shagu de hkawm sa lam, malu masha, sinat laknak, machyu pala, hpyen rangrut ni yawng hpe Bangladesh ni a madi shadaw garum ya ai lam law law lu sai rai nga ai. Laldenga mung shi ningrum ningtau, dinghku masha ni hte rau rai, shi na saksin (body guards) ni hte Dhaka mare kaw hkum hkum tsup tsup shanu nga lu ai rai nga ai.

MNF ni Bangladesh kaw wanglu wanglang shamu shamawt nga lu ai masa gaw 1971 ning hta India Hpyen dap ni majaw hten run mat wa sai. Laldenga hte shi hpung ni gaw ten hkying ladaw kajimi laman hta, motor boats ni hte hkalam hku lawan ladan rai, Chiltagong Hill Tracts hku n’na, Myen Mung de rap bang lu mat ai majaw, asak lawt mat nga ma ai. Dai hpang, Bangladesh ni gaw Laldenga hpe Pakistan mung Islamabad mare de shalai sa dat ma ai. Dai ten kaw na Laldenga gaw asak hkrung lu ai ahkaw ahkang nga ai raitim, Mizo Bum ni hta shi a shingwang shingkang, shamu shamawt lam ni gaw hkunhkraw nyip mat wa nga ai. Laldenga gaw Indian kaichayan hpung (Research and Analysis Wing- RAW) hte Germany mungdan Frankfurt mare kaw tsun shaga bawngban na matu, myit hkrum ai majaw, 1975 hta Islamabad kaw n’na, Frankfurt de n’bung li hte sa mat wa ai.

1976 hta, Laldenga gaw India de nhtang wa n’na, India Hkringmang Daju Indhira Gandhi hte bawngban jahkrup tsun shaga galaw ai. Dai hpang, Rajiv Gandhi hte myit hkrum lam (an accord) langai galaw la n’na Indian Constitution hpe hkapla let, sinat laknak ni hpe jahkrat ap nawng nhtawm, India mungmasa hta, rawt malan lam hku n re sha, democrat mungmasa hku shang lawm na myit hkrum ai. Mizo awm dawm shanglawt ahkaw ahkang amyat hpe myit mada n’na, Laldenga kaw arang bang nang ai Mizo myusha ni gaw, arang bang sum hkrum ai majaw, Laldenga kaw shanhte arang ni hpe bai hpyi mayu lam ni byin pru wa ma ai. Dai majaw, Laldenga hpe India Atsuya makawp maga hte rau, Delhi mare daju kaba kaw, Indian Paliament House htingnu kaba makau na Atsuya bungalow nta kaba hta hkum hkum tsup tsup madang tsaw tsaw nga shangun da ma ai.

India Hkringmang Daju Rajiv Gandhi hte myit hkrum lam hku n’na, Laldenga gaw 1987 ning hta Mizoram na Chief Minister byin tai wa nga lu ai. Shanhte myit hkrum lam hku n’na, Laldenga hpe Legislature matu ra-lata galaw lam hpe yu hparan na matu, ahkang lu nga ai. Hkyen tawn da ai htung hte maren, Laldenga na MNF gaw awng dang la nhtawm, Laldenga na Chief Ministership hpe matut n’na, sak hkrung la lu nga ai. Raitim, Laldenga na Chief Minister prat gaw n galu nga ai.

Laldenga Chief Minister ten hta, mawlu-mawsha, dilu-disha (corruption), tinang ra sharawng ai wa hpe n ging n dan ahkaw ahkang galaw ya ai, ap jaw ai (favouritism), tinang jinghku jingyu ni hpe sha, bungli, ahkaw ahkang galaw ya ai (nepotism) hte magam bungli hkan hta n kung n kyang, n chyoi, n chye re lam ni hte tsun kabrawng wa ai lam ni law wa nga wa ai. Dai majaw, bai galaw wa ai State Assembly Election hta Laldenga sum mat n’na, mungmasa ninghkap hpung (opposition party) madang hku shaning law law nga lai mat wa ra ai.

Laldenga na mungmasa hpung gaw Indian Constitution kata hta, Mizo myusha ni a malai mungmasa hpung kaba langai hku n tsap lu mat sai hpe mu lu nga ai. Laldenga hte shi na MNF hpyen hpung ni nam maling kata kaw kade mi, nam maling majan (jungle battle) ram tim, kung kyang tim, shanhte ni mare buga kata de, Indian mungmasa kata de nhtang shang wa ai shaloi, tinang na ngasat ngasa masa galai shai jahtuk ra ai hpe, n chye hkan jahtuk ai lam ni a majaw hkrat sum ai lam de du wa ai rai nga ai.

MNF hpyenla nkau mi gaw myit htum myit ru, myit yak, myit lit-li ai lam hkam sha n’na, nanghpan tsi mawan hte tsa chyaru kani ni hte ten shalai ai ni hkrai rai mat wa nga ai. Bai, lahta tsang ahkaw ahkang lu ai ni nkau gaw, tinang nam maling kata rawt malan prat hta n hkam sha lu ai arung arai ni hte ngasat ngasa madang bai shatsaw tik tik rai nhtawm, prat malap ai ni tai wa ai. Lawng na dat dat ai Gumra prang zawn, kagat gumhtawn gumlaw ai hte bung nga ma ai. Nam maling rawt malan prat hte mare buga kata prat kaw tinang a nga sat nga sa madang hpe jahtuk chye nga ai ni gaw loili sha rai nga ai. Laldenga hpaw hpang dat ai Mizo myusha rawt malan gaw, Laldenga hte rau htum mat wa sai.